Những dấu hiệu đầu tiên của bệnh dịch hạch xuất hiện ở Oran là hàng loạt những con chuột chết. Chưa bao giờ người ta thấy nhiều chuột chết như vậy xuất hiện ở thành phố, mỗi ngày một nhiều thêm và không có xu hướng giảm bớt. Tuy thế, ban đầu người ta vẫn nghĩ rằng là do thời tiết hay gì đó đại loại, không ai nghĩ rằng việc nhiều chuột chết như vậy xuất hiện trong thành phố là một điềm báo không may cho một tương lai khiếp khủng sắp gõ cửa thành phố này. Hoặc là họ có nghĩ, nhưng cố lờ nó đi, nhủ thầm rằng mọi chuyện vẫn ổn.

Tóm lại, chuột chết thì mặc chuột chết, nhịp sống của Oran bị xáo động đôi chút, nhưng không nhiều. Sự an tâm có phần giả dối của người dân khiến mình hơi ớn lạnh khi đọc – bởi mình đã biết chắc nó sẽ chẳng thể kéo dài được lâu, và rằng họ đang bỏ qua một điềm báo của dịch bệnh sắp tới. Khi người ta thống kê thấy số lượng lũ chuột đã giảm, thì những mầm bệnh ấy lại di chuyển sang con người. Dịch hạch bùng phát, Oran đóng cửa thành phố và bắt đầu cuộc tranh đấu của mình.

Ban đầu khi có mấy ca mắc bệnh và vài người chết, người ta vẫn quả quyết có thể khống chế được trận dịch này, các phương pháp phòng tránh chỉ cốt để yên tâm. Thế nhưng về sau, ngay cả khi các phương pháp chống dịch được tăng cường chăng nữa, căn bệnh cũng không có dấu hiệu lùi bước. Nó len lỏi khắp ngõ ngách Oran, dấy lên trong lòng mỗi người sự sợ hãi và tuyệt vọng mơ hồ, nó kéo dài thời gian ra thể như vô tận, khiến người ta dường như mất nhận thức về tháng ngày bởi trong thời kì bệnh dịch này, chuỗi hành động lặp đi lặp lại tưởng như không hồi kết và ai nấy đều kiệt sức, đặc biệt là các y bác sĩ và những người tình nguyện.

Căn bệnh này lưu đày mọi người. Nó lưu đày người ta ngay cả trong hiện tại và chìm nổi trong những ký ức. Nó tạo ra khoảng cách và đày đoạ cái khát cảm kết nối giữa người với người. Nó nhân danh cái chết, nhưng là một thứ gì đó còn hơn cả cái chết. Nó là thử thách. Và ở “Dịch Hạch”, ta có những người không khuất phục trước thử thách hay gian truân.

Albert Camus không phán xét các nhân vật trong cuốn sách này, dù nhân vật ấy là người tin Chúa, không tin Chúa hay thậm chí là kẻ phạm tội. Tất cả đều phải đối mặt với sự phi lý và cùng học cách đoàn kết, thay đổi bản thân để đương đầu với sự phi lý ấy. Nhân vật khiến mình ấn tượng nhất khi đọc cuốn sách này là Jean Tarrou, một người không thuộc về Oran nhưng đã vì Oran như bất cứ ai đã lớn lên cùng và yêu thành phố này. Trong buổi tâm sự với bác sĩ Rieux nhằm buộc bản thân tạm quên đi dịch bệnh đang hoành hành, Tarrou đã nói đại ý rằng, chàng đã chạm trán căn bệnh dịch hạch trước đây rất lâu, đây không phải lần đầu tiên chàng gặp nó. Chúng ta đều mắc bệnh dịch hạch, và kẻ không mắc bệnh lắm khi đớn đau hơn cả người mắc bệnh, chúng ta đều bị lưu đày, theo cách này, hay cách khác. Mình nghĩ điều mà Tarrou muốn nói, hay Albert Camus muốn nói chính là, khó khăn luôn luôn tồn tại và người ta không còn cách nào khác ngoài dấn thân nếu muốn tiếp tục sống, và sống một cuộc đời không thẹn với lòng. “Dịch Hạch” chỉ là một phép ẩn dụ cho khó khăn và gian truân mà thôi, mà khó khăn và gian truân lại có ở tất cả mọi thời.

Gấp lại “Dịch Hạch”, mình hiểu rằng căn bệnh đã bị đẩy lui, song nó sẽ không biến mất. Như bác sĩ Rieux đã khẳng định, “…thiên ký sự không thể là của cuộc thắng trận vĩnh viễn.” Căn bệnh, nó vẫn lẩn khuất đâu đó, chờ dịp sống dậy, và khi ấy, người ta sẽ lại phải tiếp tục dấn thân và đương đầu với nó, kẻ bại trận sẽ là kẻ bị buộc phải biến mất.

Một vài ghi chú khác sau khi đọc xong “Dịch Hạch”:

Không khí của “Dịch Hạch” khiến mình liên tưởng ít nhiều với đại dịch Covid-19 xảy ra từ đầu năm nay cho tới hiện tại, có khá nhiều điểm tương đồng, chủ yếu là những suy nghĩ và cách người ta hành xử trước – trong – sau trận dịch. Nếu như đọc thì bạn sẽ hiểu vì sao mình cảm thấy như vậy.

Theo những gì viết ở cuối sách, mình có tìm hiểu thì biết rằng bản dịch này ra đời năm 1968, từng được NXB Dịch Giả phát hành năm 1971. Vậy cũng dễ hiểu khi bản dịch có dùng những từ khá cũ và theo mình là mang đôi nét phương ngữ, ban đầu mình mất khá nhiều thời gian để quen được với cách dịch như vậy, nhưng sau cùng cũng không phải vấn đề gì lớn.

Có những cuốn sách ta đọc xong rồi gấp lại, nhưng cũng có những cuốn sách đọc xong, chính ta mới bị “gấp lại” và phải nhìn lại cuộc đời mình. Thép đã tôi thế đấy của Nikolai Ostrovsky thuộc về loại thứ hai.

Tôi gặp cuốn sách này vào một giai đoạn không mấy dễ chịu của năm nhất đại học. Xa nhà, lạc lõng giữa giảng đường đông người, điểm thi giữa kỳ thấp hơn mọi kỳ vọng, tôi đã có những buổi tối ngồi trong phòng trọ và tự hỏi liệu mình có chọn sai đường. Cuốn sách đến với tôi như thế, tình cờ mà đúng lúc. Và có lẽ chính vì đang chênh vênh, tôi mới đọc nó chậm đến vậy.

Tên sách là một ẩn dụ rất đẹp. Thép muốn cứng phải qua lửa đỏ, rồi lại được nhúng vào nước lạnh. Pavel Korchagin, nhân vật chính, cũng được “tôi” như thế: tuổi thơ nghèo khó, những năm tháng lăn lộn trong nội chiến, cái đói, cái rét, những ngày xây đường sắt khuya khoắt trong bùn lầy, rồi bệnh tật bào mòn thân thể anh đến mức mù lòa và liệt giường. Điều khiến tôi lặng người là mỗi lần ngã xuống, Pavel không hỏi “vì sao tôi bất hạnh?” mà hỏi “tôi còn có thể làm được gì?”. Đặt câu hỏi ấy cạnh nỗi buồn vì một con điểm của mình, tôi thấy vừa xấu hổ, vừa được tiếp thêm sức lực.

Sức nặng của tác phẩm còn nằm ở chỗ nó không chỉ là hư cấu. Ostrovsky đã sống chính cuộc đời của Pavel. Khi cơ thể bị tước đi đôi mắt và đôi chân, ông vẫn không buông bút. Ông nhờ người thân chép lại từng dòng ông đọc, để hoàn thành cuốn tiểu thuyết bằng chính ý chí còn sót lại. Bởi vậy, trang sách không chỉ có chữ, mà còn có hơi thở và máu thịt của người viết. Cuộc đời tác giả chính là lời chú giải rõ ràng nhất cho tư tưởng của tác phẩm.

Tư tưởng cốt lõi mà cuốn sách gửi gắm là: ý nghĩa của đời người không nằm ở việc ta sống được bao lâu, mà ở việc ta sống vì điều gì. Đoạn độc thoại nổi tiếng của Pavel về sự sống, rằng đời người chỉ sống một lần và phải sống sao cho không phải hổ thẹn vì những năm tháng hoài phí, đã khiến tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Pavel chọn dâng hiến mình cho lý tưởng giải phóng con người. Thế hệ chúng ta có thể theo đuổi những lý tưởng khác: một nghề tử tế, một tri thức đáng giá, một cuộc sống có ích cho người thân và xã hội. Nhưng bài học vẫn nguyên giá trị: một cuộc đời có ý nghĩa là cuộc đời có điều để dấn thân, để chịu đựng và để không bỏ cuộc.

Ở thời đại mà ta dễ mệt mỏi trước một bài kiểm tra hỏng hay một thất bại nhỏ, hình ảnh người thanh niên mù lòa, bại liệt nhưng vẫn cầm bút viết tiếp như một lời nhắc nhở lặng lẽ mà mạnh mẽ. Sau những trang sách ấy, tôi không còn thấy con điểm kém là dấu chấm hết. Tôi lập lại thời gian biểu, quay lại thư viện, và học lại từ những phần mình đã bỏ lỡ. Không có gì phi thường, nhưng đó là lần đầu tiên tôi đứng dậy mà không cần ai thúc giục. Nghịch cảnh không quyết định ta là ai. Cách ta đứng dậy sau nghịch cảnh mới quyết định điều đó.

Thép đã tôi thế đấy vì thế không chỉ là câu chuyện về một người lính cách mạng. Đó là cuốn sách về bản lĩnh, về khát vọng sống đẹp, và về sức mạnh phi thường của ý chí con người. Đọc xong, tôi hiểu rằng mình không cần trở thành thép ngay từ đầu. Tôi chỉ cần đủ can đảm để bước qua ngọn lửa.

Cuốn này không hợp với mình. Mình đã đọc một số tác phẩm khác của Murakami và cũng khá yêu thích chúng, nhưng mình nghĩ yếu tố siêu thực cùng những nội dung tình dục trong cuốn này đã bị đẩy đi quá xa, vừa quá nhiều vừa thiếu ý nghĩa.

Những nhân vật duy nhất khiến mình ngày càng cảm thấy gắn bó khi đọc là ông Nakata và anh Hoshino.

Mình không hiểu lời nguyền Oedipus lại trở thành động lực của Kafka như thế nào. Mình cũng không hiểu về thế giới thứ hai, và cảm thấy những thông điệp của câu chuyện chưa đủ mạnh để kết nối tất cả mọi thứ lại với nhau.

Có lẽ những độc giả khác sẽ cảm thấy đồng điệu với cuốn sách hơn, nhưng riêng mình thì không.

Chiến đấu đến giây phút cuối cùng của tận cùng sinh mệnh, để giành lấy sự sống.

Nhưng chấp nhận cái chết một cái thảnh thơi, thanh thản nhất, cũng là một cách chứng tỏ, con người ấy đã đấu tranh và đã sống một cuộc đời không hoài tiếc.

Đây chính là điều bác sĩ Kiriko, người vẫn được mệnh danh Thần chết của bệnh viện Musashi no Shichijuuji luôn tâm niệm. “Bị giằng co bởi cái chết, con người dễ mất đi cách sống. Cuộc sống đã mất đi cách sống như vậy thì khác gì so với cái chết? Ngược lại, chẳng phải chúng ta cũng có thể nói chết khi vẫn duy trì cách sống cũng giống như là sống sao?”

Vì vậy, với những bệnh nhân sinh mệnh chỉ còn như ngọn đèn trước gió, Kiriko không ngần ngại, thẳng thắn nói với người ấy về cái chết sẽ tớibằng thái độ, có lẽ hết sức lạnh lùng: “Giờ không phải lúc chúng ta nên tranh luận vấn đề bác nhà có tử vong hay không, phí phạm thời gian. Tử vong là chắc chắn. Sang năm bố anh sẽ không còn nữa đâu ạ.”

Nhưng đến tận cùng, Kiriko có thể thẳng thắn nói về sinh mệnh của một người, bởi hơn ai hết, có lẽ chính anh đã nghĩ cho sự sống người bệnh nhiều hơn bất cứ ai. Cuộc sống hiện tại, và cả cuộc sống sau khi người ấy đã ra đi. “Mọi người nên làm gì trong khoảng thời gian ngắn ngủi còn lại trước khi bác mất.” “Nếu nghĩ mình bị mắc bệnh là điều vô lí, chúng ta sẽ muốn chống lại nó. Nhưng nếu nghĩ căn bệnh là một phần của mình, thái độ của chúng ta sẽ thay đổi. […] Thời điểm vứt bỏ hi vọng không thể đạt tới, chúng ta đã sẵn sàng tìm ra hi vọng mới.”

Bởi thế, chiến đấu với bệnh tật cho hi vọng mong manh là mạnh mẽ. Thì chấp nhận buông bỏ để tận hưởng trọn vẹn những giây phút cuối cùng được nhìn ngắm bầu trời, sống bên người thân, làm điều mình muốn hay đơn giản, là quyết định chính sinh mệnh của bản thân, chẳng phải cũng là một điều hết sức kiên cường người bệnh có thể làm hay sao?

Giống ông lão Hashida mất chỉ sau một tuần ngừng điều trị nhưng đã có được quãng thời gian ngắn ngủi hiếm hoi, thoát nỗi hành hạ thể xác mà có khoảng lặng bình yên cho tâm hồn. Và cũng như cô gái trẻ Marie, có thể mìm cười trước khi nhắm mắt sau tất cả khổ đau cô đã phải chịu đựng.

Trên chặng đường chiến đấu với bệnh tật, bệnh nhân và bác sĩ song hành và cùng phải chịu đựng những nỗi đau riêng cả về thể xác lẫn tinh thần. Vậy nên, chấp nhận cái chết như một điều tất yếu không phải là yếu đuối, càng không phải buông bỏ. Mà đó, như một minh chứng, cho quãng thời gian mọi người đã cùng nhau, sống và chiến đấu đến hi vọng cuối cùng; đã trải qua những giây phút đắn đo, khổ đau, hi vọng, tuyệt vọng rồi phút giây thanh thản từ tận đáy sâu tâm hồn.

Có những cuốn sách khiến người đọc day dứt không phải bởi những điều quá xa lạ, mà bởi chúng cho ta thấy con người có thể phải chịu đựng những gì để được sống, được yêu thương và tự do. Ngàn mặt trời rực rỡ (A Thousand Splendid Suns) của nhà văn Khaled Hosseini là một cuốn sách như thế.

Lấy bối cảnh Afghanistan trải qua nhiều biến động chính trị và chiến tranh, tác phẩm kể về cuộc đời của hai người phụ nữ: Mariam và Laila. Họ xuất thân từ những hoàn cảnh khác nhau, mang trong mình những số phận và nỗi đau riêng, nhưng cuối cùng lại bị ràng buộc trong cùng một cuộc hôn nhân đầy bất hạnh. Từ hai con người xa lạ, Mariam và Laila dần tìm thấy ở nhau sự đồng cảm, tình thân và sức mạnh để vượt qua những năm tháng tăm tối nhất.

Điều khiến cuốn sách trở nên ám ảnh chính là cách tác giả khắc họa thân phận người phụ nữ trong một xã hội bị chi phối bởi chiến tranh, định kiến và bất bình đẳng. Những mất mát, bạo lực và sự bất công được miêu tả chân thực đến đau lòng. Tuy nhiên, Hosseini không chỉ viết về bi kịch. Ẩn sâu trong từng trang sách là vẻ đẹp của tình mẫu tử, tình bạn và sự hy sinh. Đặc biệt, tình cảm giữa Mariam và Laila cho thấy rằng đôi khi, gia đình không chỉ được tạo nên bởi huyết thống mà còn bởi tình yêu thương và sự lựa chọn bảo vệ nhau.

Nhan đề "Ngàn mặt trời rực rỡ" gợi lên một hình ảnh đầy chất thơ, đối lập với bầu không khí u tối của câu chuyện. Nó cũng là biểu tượng cho vẻ đẹp, sức sống và hy vọng không dễ dàng bị dập tắt của những con người Afghanistan, đặc biệt là những người phụ nữ.

Khép lại cuốn sách, điều đọng lại trong lòng người đọc không chỉ là nỗi xót xa cho những số phận bất hạnh, mà còn là sự trân trọng đối với tình yêu thương và lòng can đảm của con người. Đây không phải một cuốn sách dễ đọc về mặt cảm xúc, nhưng chắc chắn là một tác phẩm đáng đọc, bởi nó nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả trong những hoàn cảnh tuyệt vọng nhất, tình yêu vẫn có thể trở thành ánh sáng dẫn đường.

Một trong những điều khiến mình suy nghĩ nhiều là cách tác giả nhìn nhận thời gian và sự trưởng thành của con người. Thời gian không chỉ được đo bằng những năm tháng trôi qua mà còn được cảm nhận qua những thay đổi trong suy nghĩ và tâm hồn. Khi còn trẻ, ta thường nhìn thế giới bằng sự háo hức và tin rằng phía trước có vô vàn điều đang chờ đợi. Nhưng càng trưởng thành, con người càng hiểu rằng không phải điều gì cũng có thể giữ lại và không phải mong muốn nào cũng trở thành hiện thực. Có lẽ, học cách chấp nhận sự đổi thay cũng là một phần quan trọng của hành trình trưởng thành.

Khép lại cuốn sách, điều đọng lại trong mình không chỉ là câu chuyện về một mùa hè nhiều biến động mà còn là những suy ngẫm về tuổi trẻ và sự trưởng thành. Françoise Sagan đã viết về những cảm xúc rất đời thường bằng một giọng văn nhẹ nhàng nhưng đầy chiều sâu. Tác phẩm khiến người đọc nhận ra rằng tự do luôn cần đi cùng trách nhiệm, và đôi khi chúng ta chỉ hiểu được giá trị của một điều gì đó khi đã đánh mất nó. Cái buồn trong cuốn sách không quá ồn ào nhưng lại đủ sức khiến người ta suy nghĩ rất lâu. Có lẽ, trưởng thành chính là học cách chấp nhận những điều không thể thay đổi và sống cùng những lựa chọn của chính mình.