Xem thêm

Dị thú trong “Sơn Hải Kinh” đa dạng và sống động. Điểm này có lẽ là nội dung đặc sắc và đáng nhớ nhất khi ai đó biết hay có cơ hội đọc qua “Sơn Hải Kinh”. Sách không phân loại dị thú mà được viết lần theo địa phận các vùng đất như đã nói ở trên, do đó để tiện bề theo dõi, xin mạn phép đề cập đến các nhóm chính như sau đây.


Những loài dị thú được con người dùng làm dược liệu chữa bệnh hoặc làm công cụ chiến tranh có thể kể đến như: Toàn Quy, Loại, Điểu Cừ, Dục Bái, Lục, Quỳ, Thừa Hoàng,… Ví dụ đoạn viết về một loài cá: “có con Hổ Giao (虎蛟), dạng nó thân cá mà đuôi rắn, tiếng nó như chim uyên ương, ăn vào thì không bị phù thũng, có thể khỏi bệnh trĩ”; hay một loài thú kỳ lạ: “Trong Đông Hải có núi Lưu Ba (流), vào biển bảy nghìn dặm. Trên đó có thú, dạng như con trâu, mình xanh mà không có sừng, một chân, ra vào nước thì ắt có mưa gió, nó tỏa sáng như nhật nguyệt, tiếng nó như sấm, tên nó là Quỳ (夔). Hoàng Đế có được, lấy xương của lôi thú làm dùi, tiếng vang nghe năm trăm dặm, để uy với thiên hạ”. Còn có những dị thú nguy hiểm có thể ăn thịt con người, gọi là hung thú như: Cửu Vĩ Xà, La La, Long Điệt, Thổ Lâu, Cùng Kỳ,… Ví dụ như đoạn viết về Cùng Kỳ: “Cùng Kỳ (窮奇) dạng như con hổ, có cánh, ăn thịt người gặm đầu trước, tóc tai cũng bị ăn luôn”; hay “có loài thú, dạng nó như cáo mà chín đuôi, chín đầu, móng cọp, tên là Long Điệt (蠪姪), tiếng nó như em bé, ăn thịt người được”.

Mặt đặc sắc không kém khác của "Sơn Hải Kinh" cần phải nói đến chính là các chuyện thần thoại. Sách kể khoảng hơn 400 chuyện về thần và thần thoại. Trong đó, hình thái thờ thần phi nhân (thần không phải hóa từ người) chiếm đại đa số. Hình tượng các vị thần này được hình thành từ hai tín ngưỡng là sùng bái tự nhiên (nature worship – thờ thần sấm, thần mưa,…) và sùng bái vật thể (totemism – thờ các vật thể, động vật, thực vật nếu được người xưa cho là có liên quan đến tổ tiên của họ). 


Những vị thần được thờ là những hình thù lắp ghép: mình rồng mặt người, mình thú đầu người, mặt người thân rắn,… Họ đều mang màu sắc thần bí của tôn giáo nguyên thủy, đồng thời cũng cho thấy ý thức đi tìm hiểu các hiện tượng tự nhiên và thần bí trong thế giới mà lớp người cổ đại đang sống. Truyền thuyết về Nữ Oa thời cổ đại cũng là từ “Sơn Hải Kinh” mà ra. Các kiệt tác trứ danh khác bao gồm: “Hậu nghệ bắn rụng chín mặt trời”, “Hoàng đế đại chiến Xi Vưu”, “Thần Cộng Công giận quá đập đầu vào Chu sơn dẫn đến cơn Đại Hồng Thủy”, “Cổn trộm Tức nhưỡng trị thủy thành công”.


Bởi ghi lại hàng loạt chuyện thần thoại cổ đại, "Sơn Hải Kinh" đã trở thành một cổ thư bảo tồn tư liệu thần thoại phong phú nhất Trung Quốc. Người xưa trong cố gắng lý giải thế giới, đã khai thác triệt để các không gian xung quanh họ gồm các phương đông, tây, nam, bắc và chính giữa – trung ương, và cả không gian tưởng tượng. Quan niệm ngũ phương này được lồng ghép vào các câu chuyện thần thoại, và cũng là phương tiện của các thầy cúng nhằm lý giải cho các nghi thức của mình. Tương tự như các học thuyết trong khoa học hiện đại ngày nay, ở thời đại xa xưa ấy, thần thoại cần phải được hiểu như một khái niệm có ý nghĩa văn hóa, khoa học của con người. Nói cách khác, thần thoại lúc này đã bao hàm cả những tri thức mà con người đương thời có thể tiếp xúc và suy tưởng đến. 

"Sơn Hải Kinh" là bộ cổ sử có giá trị của Trung Quốc thời Tiên Tần (trước thế kỷ III tr.CN). Vì ra đời từ rất sớm nên trong "Sơn Hải Kinh" hiện còn lưu lại nhiều dấu vết về giai đoạn thượng nguồn văn hóa của Trung Quốc. Những tư liệu kỳ dị về con người, thú vật, địa lý,… được ghi chép trong sách không chỉ đơn thuần mang tính thần thoại hoang đường mà rất nhiều thông tin trong đó ngày nay thậm chí đã được khoa học xác minh về tính chân thực của nó. Giá trị và thể loại của "Sơn Hải Kinh" phụ thuộc rất nhiều vào cách tiếp cận của người đọc. Độc giả có thể coi nó là một cuốn tiểu thuyết kỳ dị để giải trí những khi rảnh rỗi, hoặc có thể dùng những kiến thức khoa học ngày nay để suy nghĩ về những vấn đề được đặt ra trong cuốn sách cũng là một cách tiếp cận thú vị và có chiều sâu. Vì được viết theo hình thức truyện kể, nội dung giản dị, dễ hiểu nên "Sơn Hải Kinh" phù hợp với tương đối đa dạng độc giả, ở nhiều lứa tuổi và lĩnh vực khác nhau. Các chương, phần trong tác phẩm cũng hoàn toàn độc lập với nhau nên độc giả có thể mở sách ra đọc bất kỳ phần nào mà mình thích. 

"Sơn Hải Kinh" có 18 quyển, tạm thời phân ra 5 quyển phần Sơn kinh và 13 quyển Hải kinh: Sơn Kinh: Quyển 1: Nam Sơn Kinh: Bao gồm Thước Sơn, Chiêu Diêu Sơn, Đường Đình Sơn, Viên Dực Sơn, Nữu Dương Sơn, Để Sơn, Đản Viên Sơn, Cơ Sơn, Thanh Khâu Sơn; Quyển 2: Tây Sơn Kinh; Quyển 3: Bắc Sơn Kinh; Quyển 4: Đông Sơn Kinh; Quyển 5: Trung Sơn Kinh. Hải Kinh: Quyển 1: Hải Ngoại Nam Kinh; Quyển 2: Hải Ngoại Tây Kinh; Quyển 3: Hải Ngoại Bắc Kinh; Quyển 4: Hải Ngoại Đông Kinh; Quyển 5: Hải Nội Nam Kinh; Quyển 6: Hải Nội Tây Kinh; Quyển 7: Hải Nội Bắc Kinh; Quyển 8: Hải Nội Đông Kinh; Quyển 9: Đại Hoang Đông Kinh; Quyển 10: Đại Hoang Nam Kinh; Quyển 11: Đại Hoang Tây Kinh, bao gồm: Bất Chu Sơn, Hàn Thử Tuyền, Thấp Sơn, Mạc Sơn, Vũ Công và Công Quốc Sơn, Thục Sĩ Quốc, Nữ Oa Chi Tràng, Thạch Di, Cuồng Điểu, Bạch Dân Quốc, Trường Hĩnh Quốc, Tây Chu Quốc, Thúc Quân, Xích Quốc, Song Sơn, Phương Sơn, Quỹ Cách Tùng, Tiên Dân Quốc, Bắc Địch Quốc, Mang Sơn, Quế Sơn, Dao Sơn, Thái Tử Trường Cầm, Hoàng Điểu, Loan Điểu, Phượng Điểu, Xa Tự Ngọc Môn Sơn, Linh Sơn, Thập Vu, Tây Vương Mẫu Sơn, Hải Sơn, Hác Sơn, Ốc Quốc, Thanh Điểu, Long Sơn, Tam Náo, Nữ Sửu Thi, Nữ Tử Quốc, Đào Sơn, Kiền Thổ Sơn, Trượng Phu Quốc, Yểm Châu Sơn, Minh Ô, Hiên Viên Quốc, Yểm Tư, Nhật Nguyệt Sơn (Ngô Cơ Thiên Môn Sơn), Hư, Thiên Ngu, Thường Hi, Huyền Đan Sơn, Hoàng Ngao, Mạnh Dực Công, Chuyên Húc Trì, Ao Ngao Cự Sơn, Bình Bồng, Vu Sơn, Hác Sơn, Kim Môn Sơn, Hoàng Cơ Thi, Bỉ Dực Điểu, Bạch Điểu, Thiên Khuyển, Côn Lôn Sơn, Côn Lôn Thần, Nhược Thủy, Viêm Hỏa Sơn, Tây Vương Mẫu, Thường Dương Sơn, Hàn Hoang Quốc, Nữ Tế, Thọ Ma Quốc, Hạ Canh Chi Thi, Ngô Hồi, Cái Sơn Quốc, Chu Mộc, Nhất Tí Dân, Đại Hoang Sơn, Tam Diện Nhất Tí Nhân, Hạ Khải, Hỗ Nhân Quốc, Linh Kiết, Ngư Phụ, Đại Vu Sơn, Kim Sơn…; Quyển 12: Đại Hoang Bắc Kinh; Quyển 13: Hải Nội Kinh.

Trong kho tàng điển tịch của người Trung Hoa, "Sơn hải kinh" là một bộ sách rất đặc biệt. Nó bao hàm nội dung về rất nhiều phương diện, từ địa lý, thiên văn, lịch sử, thần thoại, khí tượng cho tới động vật, thực vật, khoáng vật, y dược, tôn giáo. Những ghi chép trong sách tuy cũng có một số có thể ấn chứng với thực tế, nhưng phần nhiều vẫn mang màu sắc thần thoại, có lẽ được dựa vào trí tưởng tượng mà viết nên. Cũng bởi thế mà người thời Thanh khi biên soạn Tứ khố toàn thư có nhận định rằng sách này “ba hoa về những chuyện thần tiên ma quái, không có gì là chân thực, thực là tổ của dòng tiểu thuyết vậy. Đưa vào Sử bộ, không thể chấp thuận được vậy”, rồi bèn đổi sang Tử bộ, xếp vào loại tiểu thuyết gia.

Về mặt kết cấu, bản "Sơn hải kinh" mà chúng ta có thể thấy được ngày nay cả thảy có 18 quyển, trong đó 5 quyển đầu được gọi chung là "Ngũ tạng sơn kinh", hay gọi tắt là "Sơn kinh", chủ yếu ghi chép về núi non và sản vật các nơi cùng với nghi thức cúng tế thần thánh; 13 cuốn sau được liệt vào nhóm "Hải kinh", lại được chia ra làm các nhóm nhỏ hơn là Hải Ngoại kinh, Hải Nội kinh và Đại Hoang kinh, chủ yếu ghi chép về hình thế địa lý và phong thổ nhân tình ở các vùng. Về thứ tự trình bày các phương hướng, ngoại trừ Đại Hoang kinh thì các phần còn lại đều được sắp xếp theo thứ tự nam, tây, bắc, đông, khác hẳn với lẽ thường. Đây là một bí ẩn mà đến nay chưa người nào có thể đưa ra lời giải đáp xác đáng, cũng chưa ai phát hiện ra một cuốn thư tịch nào khác được chép theo thứ tự như vậy trong kho thư tịch thời Tiên Tần. Bản dịch lần này được dịch từ nguyên tác "Hán văn cổ" trong bản "Sơn hải kinh" in năm 2009 của Trung Hoa thư cục, tham khảo thêm bản "Sơn hải kinh" khắc in năm Vạn Lịch thứ 28 (năm 1600) đời nhà Minh của Mân Cách cổ trai, bản "Sơn hải kinh" in năm 2000 của nhà xuất bản Cổ tịch Giang Tô, bản "Sơn hải kinh" in năm 2015 của Tập đoàn xuất bản Cát Lâm.

Toàn bộ "Sơn Hải Kinh" có 18 quyển, trong đó Sơn Kinh có 5 quyển, Hải Kinh có 8 quyển, “Đại hoang kinh” có 4 quyển, “Hải nội kinh” một quyển, cộng lại khoảng 31.000 chữ. Nó mô tả trọn 100 quốc gia (nhỏ, bên trong Trung Quốc thời xưa), 550 núi, 300 thủy đạo, cùng các phong cảnh địa lý, phong thổ, sản vật của các nước. Trong Sơn Kinh còn có một bộ phận mô tả về vu sư, phương sĩ, và từ quan – những lớp người chuyên cầu đảo phong thuật rất thịnh hài thời xưa. Kinh được miêu tả theo lối truyền kỳ, nhưng có có chút ít giá trị khoa học, rất đáng tham khảo cho người nghiên cứu về sử học, văn học, và … dịch thuật. Trong Sơn Kinh có bảo tồn nhiều nghi thức tế lễ thần thánh, có thể làm bản đối chiếu và nghiên cứu “Chu lễ” thời xưa, ví dụ như các bản mối được phát hiện thêm như “Bao sơn sở giản”, “Vọng sơn sở giản”, “Tân Thái sở giản”. Truyền thuyết về Nữ Oa thời cổ đại cũng là từ Sơn Hải Kinh mà ra. Các kiệt tác trứ danh khác bao gồm: “Khoa phụ đuổi theo mặt trời”, “Nữ oa vá trời”, “Hậu nghệ bắn rụng chính mặt trời”, “Hoàng đế đại chiến Xi Vưu”, “Thần Cộng Công giận quá đập đầu vào Chu sơn dẫn đến cơn Đại hồng Thủy”, “Cổn (Cha của vua Hạ Vũ/Đại Vũ) trộm Tức nhưỡng trị thủy thành công”, “Thiên đế lấy lại Tức nhưỡng, giết Cổn, cho đến khi vua Đại Vũ trị thủy thành công. 

Ngoài ra, "Sơn Hải Kinh" còn ghi lại những sự kiện kỳ quái mà hầu hết cho đến nay vẫn còn đang được tranh luận. Sách này án theo đất đai ghi lại sự kiện, chứ không ghi theo thời gian. Trong đó, hầu hết sự vật đều phát sinh từ hướng nam, sau đó mới dần lên hướng Tây, hướng Bắc, rồi tới trung bộ (Cửu Châu) của đại lục. Cửu Châu được vây quang bỡi Đông Hải, Tây Hải, Nam Hải, Bắc Hải. Việc thuận theo hướng Nam – Tây – Bắc – Đông này rất khác với thuận hướng Đông Nam Tây Bắc sau này, so với các thư tịch ghi lại chuyện các đại đế thời cổ thường ngồi xoay mặt về hướng nam, rồi quan niệm “thiên nam địa bắc” … nhất định có liên quan. Từ thời cổ đại, Trung Quốc cứ nhất mực lấy "Sơn Hải Kinh" làm sách tham khảo cho các đại sử gia, ngay cả như Tư Mã Thiên cũng nhận định trong Sử Ký của mình: “Chí Vũ Bổn kỷ, Sơn Hải Kinh sở hữu quái vật, dư bất cảm ngôn chi dã”. Vì được in kèm hình minh họa màu đẹp mắt nên ấn phẩm "Sơn hải Kinh" lần này hứa hẹn sẽ thu hút được cả những độc giả nhỏ tuổi. Khi đọc "Sơn hải kinh", quý độc giả rất nên mua kèm theo "Sơn hải kinh đồ" để vừa thưởng thức được những minh họa trong tác phẩm, vừa có thêm được cái nhìn về trí tưởng tượng và lối suy nghĩ của các họa sư từ đời Thanh (thế kỷ XVII), Trung Quốc.

"Sơn Hải Kinh" là cổ tịch thời Tiên Tần của Trung Quốc, trong đó chủ yếu mô tả các thần thoại, địa lý, động vật, thực vật, khoáng vật, vu thuật, tông giáo, cổ sử, y dược, tập tục, dân tộc thời kỳ cổ đại. "Sơn Hải Kinh" nguyên bổn có hình vẽ mô tả hẳn hoi, gọi là “Sơn Hải Đồ Kinh”, nhưng bản này đến đời Ngụy Tấn thì thất truyền. Có học giả cho rằng, "Sơn Hải Kinh" không chỉ đơn thuần là quyển sách ghi lại truyện thần thoại, mà là thứ sách địa lý thời cổ đại, bao quát nhiều loài chim thú khắp núi sông vùng Hoa Hạ lẫn các lãnh thổ hải ngoại. Tác giả và thời gian hoàn thành "Sơn Hải Kinh" chưa được xác định, trước thì cho rằng do Bá Ích và Đại Vũ làm, nhưng hiện giờ các học giả Trung Quốc cho rằng thời gian để hoàn thành sách này trải qua nhiều kỳ, làm bởi nhiều tác giả khác nhau, niên đại vào khoảng từ thời Chiến Quốc kéo dài cho đến đầu thời Hán. Sách có thể là do nhiều người ở nước Sở, Sơn Đông, Ba Thục cùng người từ nhiều địa phương khác, đến thời Hán thì được tập hợp lại để làm sách dạy học. 

"Sơn Hải Kinh" chuyển tải nhiều thần thoại cố sự mang màu sắc thần bí với hàng loạt quái thú kỳ dị. Trong sách có rất nhiều chuyện được viết từ lời truyền khẩu, tập hợp thành nhiều bản khác nhau. Bản sách được cho là sớm nhất được hai cha con Lưu Hướng, Lưu Hâm soạn thành. Thời Tấn có Quách Phác chú thích và khảo chứng "Sơn Hải Kinh". Thời Minh có Vương Sùng Khánh làm “Sơn Hải Kinh thích nghĩa”, Dương Thận làm “Sơn Hải Kinh bổ chú”, Ngô Nhâm Thần làm “Sơn Hải Kinh nghiễm chú”. Thời Thanh, Ngô Thừa CHí soạn “Sơn Hải Kinh địa lý kim thích”, Tất Nguyên làm “Sơn Hải Kinh Tân Giáo Chánh”, Hác Ý soạn “Sơn Hải Kinh tiên sơ”. Thời Dân quốc có lưu hành bản “Sơn Hải Kinh giáo chú” của Viên Kha rất đáng quan tâm. "Sơn hải kinh" là cuốn sách ghi chép về nhiều phương diện từ địa lý, thiên văn, lịch sử thần thoại, khí tượng, động thực vật, khoáng vật, tôn giáo, phát minh… nhưng được phủ nhiều màu sắc thần thoại. Nhiều động thực vật trong sách là sản phẩm của trí tưởng tượng đi sâu vào hệ thống tâm linh, văn hóa, và cả nền văn học huyền ảo, thế giới tiên hiệp Trung Hoa.