DUNE XỨ CÁT
Xem thêm

Truyện lấy bối cảnh tương lai xa khi con người di cư đến các hành tinh khác nhau. Mỗi hành tinh nằm dưới quyền điều hành của một trong các Đại gia tộc. Đứng đầu là Hoàng đế của Đế quốc. Gia tộc Atreides được phong quyền kiểm soát Arrakis (tức Xứ cát) - nơi sở hữu nguồn gia vị cực kì quan trọng đối với con người. Sau một biến cố xảy ra, gia tộc Atreides gần như bị tiêu diệt hoàn toàn. Nhưng người con trai của gia tộc, Paul Atreides, đã trốn thoát, và anh bắt đầu cuộc hành trình khôi phục gia tộc.

"Xứ cát" được xem như là "The Lord of the Rings" của Science Fiction có lẽ là bởi cách tác giả xây dựng và khắc họa Xứ cát chi tiết, kì công không kém gì Middle Earth rộng lớn. Một hành tinh khô cằn, hoang mạc trải dài vô tận, chưa từng có mưa trong suốt hàng thế kỉ, đến nước mắt cũng quý giá vô cùng. Cũng chính trong môi trường sống khắc nghiệt ấy đã trui rèn nên một bộ tộc kiên cường, bản lĩnh với bản sắc, tín ngưỡng rất riêng. Xã hội trong truyện cũng rất độc đáo, là sự kết hợp của cổ đại và tương lai. Có một Đế quốc liên ngân hà tương tự Hi Lạp cổ, các gia đình quý tộc hợp tác với nhau để cân bằng quyền lực của Hoàng gia, có Hiệp hội độc quyền đi lại giữa các hành tinh... Mối quan hệ quyền lực giữa các tổ chức và các phe phái rất phức tạp, và đằng sau những tổ chức này là lịch sử rất thú vị.

Cốt truyện theo motip "người được chọn": Nhân vật chính lâm vào cảnh bần hàn, phải sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt, nhờ vậy mà học được những bài học đắt giá, vươn lên thành người anh hùng làm thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực. Đây là một cốt truyện không mới, tình tiết thắt nút cũng không thật bất ngờ, mấy chương đầu tuy miêu tả tâm lí nhân vật rất chi tiết nhưng thực sự hơi rề rà, đến những chương sau mạch truyện mới bắt đầu được đẩy nhanh hơn khi vào cao trào. Điểm sáng của tác phẩm nằm ở khối lượng kiến thức khoa học đồ sộ, pha lẫn với những ý niệm huyền hoặc đậm màu sắc tôn giáo. Bởi vậy mà khi đọc sẽ có đôi chỗ hơi khó hình dung bởi sự mơ hồ và những triết lý sâu xa được lồng ghép trong đó. Ngoài ra thì diễn biến tâm lý của nhân vật Paul khá thú vị, có xen chút tình cảm nam nữ nhưng chỉ ở mức vừa phải. Các nhân vật khác tâm lí có phần hơi một chiều, cứ đều đều không có gì đột phá. Và đặc biệt là cái kết, so với sự đồ sộ của khối lượng kiến thức cũng như sự kì công trong việc xây dựng nên bối cảnh câu chuyện thì cái kết quả thực rất "ba chấm" 😑. (à thực ra truyện còn mấy phần nữa nên cũng không đến nỗi 3 chấm lắm đâu, và Nhã Nam đã từng xuất bản p2 là "Cứu tinh xứ cát" rồi)

Nhìn chung thì đây là một cuốn Sci-fic có pha lẫn cả yếu tố Fantasy, đậm màu sắc tôn giáo và chiêm nghiệm hơn là phiêu lưu . Ngoài cái thế giới mà tác giả dựng lên thì những yếu tố khác không quá ấn tượng đối với mình. Tuy nhiên vì đây là một trong những "tượng đài" trong giới văn học giả tưởng nên mình vẫn recommend em này cho các bạn fan của Sci-fic. 👍👍👍

Ban đầu, nhân vật chính Paul Atreides trông giống hình mẫu “người được chọn” khá quen thuộc.

Thông minh. Đặc biệt. Có định mệnh lớn.

Nhưng càng đọc càng thấy Frank Herbert không hoàn toàn xem điều đó là tích cực.

Trong thế giới của Dune - Xứ Cát, lời tiên tri không hẳn là thứ thiêng liêng tuyệt đối. Một phần của nó được gieo từ rất lâu bởi Bene Gesserit - hội kín đã âm thầm thao túng văn hóa và tín ngưỡng trên nhiều hành tinh qua nhiều thế hệ.

Điều này khiến Dune - Xứ Cát có một câu hỏi rất khó trả lời: Nếu hàng triệu người cùng tin vào một “đấng cứu thế”, liệu người đó có thật sự cần là cứu thế không?

Hay chính niềm tin tập thể đã tạo ra quyền lực cho họ?

Đây là chỗ Dune - Xứ Cát bắt đầu khác với nhiều giả tưởng/khoa học viễn tưởng thông thường.

Frank Herbert không hoàn toàn ca ngợi người hùng.

Ngược lại, ông khá ám ảnh với sự nguy hiểm của việc thần tượng hóa lãnh tụ.

Và khi nhìn thế giới hiện đại nơi con người liên tục tạo ra các biểu tượng quyền lực, thần thánh hoá các cá nhân và những cộng đồng sẵn sàng tin tuyệt đối vào một cá nhân, Dune - Xứ Cát đột nhiên trở nên đáng sợ hơn nhiều so với vẻ ngoài “sa mạc” của nó.

Nếu tóm tắt thật ngắn, Dune - Xứ Cát nghe khá quen thuộc.

Gia tộc Atreides được giao quản lý Arrakis - hành tinh sa mạc duy nhất có spice, tài nguyên quan trọng nhất vũ trụ. Nhưng đó thực chất là cái bẫy chính trị. Gia tộc bị phản bội. Paul Atreides cùng mẹ sống sót giữa sa mạc và dần bước vào vai trò mà nhiều người tin là “đấng cứu thế”.

Nghe hơi giống fantasy kiểu chosen one (người được chọn) quen thuộc.

Và đây cũng là lý do nhiều người lần đầu đọc Dune - Xứ Cát cảm thấy:

“Ủa, tưởng phải khác biệt dữ lắm chứ?”

Nhưng có một nghịch lý thú vị.

Rất nhiều mô típ hiện nay bị xem là quen thuộc thực ra chịu ảnh hưởng từ chính Dune.

Khi Frank Herbert xuất bản cuốn sách vào năm 1965, cách ông kết hợp:

     •  chính trị phong kiến

     •  tôn giáo

     •  sinh thái học

     •  chủ nghĩa thực dân

     •  tài nguyên thiên nhiên

     •  thao túng tập thể

… vào một thế giới khoa học viễn tưởng là thứ cực kỳ mới.

Ảnh hưởng của Dune - Xứ Cát lớn tới mức sau này rất nhiều tác phẩm nổi tiếng đều mang DNA của nó, từ Star Wars cho tới Game of Thrones.

Nên đôi lúc cảm giác “quen thuộc” khi đọc Dune - Xứ Cát không phải vì nó rập khuôn. Mà vì quá nhiều tác phẩm sau này đã học từ nó.

Điều Frank Herbert thật sự xây dựng không phải một câu chuyện, mà là cả một hệ sinh thái quyền lực

Đây có lẽ là thứ khiến Xứ Cát vừa khó đọc vừa đáng nể.

Frank Herbert không xây Arrakis như một “phông nền sa mạc cho đẹp”.

Ông xây cả một hệ sinh thái mà mọi thứ liên kết với nhau:

     •  môi trường

     •  tài nguyên

     •  văn hóa

     •  tôn giáo

     •  chiến tranh

     •  sinh tồn

     •  quyền lực chính trị

Tất cả đều xoay quanh spice.

Spice không chỉ là “kho báu quý hiếm”.

Nó là thứ giúp:

     •  du hành không gian

     •  mở rộng nhận thức

     •  kéo dài tuổi thọ

     •  duy trì cả hệ thống đế chế

Nói cách khác:

ai kiểm soát Arrakis gần như kiểm soát toàn bộ vũ trụ.

Đọc tới đây mới thấy Dune - Xứ Cát không thật sự viết về sa mạc.

Nó viết về tài nguyên.

Và khi nhìn lại thế giới thật ngoài đời, rất khó không liên tưởng tới:

     •  dầu mỏ

     •  thuộc địa

     •  các cuộc chiến vì tài nguyên

     •  những vùng đất bị khai thác bởi các thế lực bên ngoài

Frank Herbert từng chịu ảnh hưởng mạnh bởi các vấn đề môi trường và chính trị Trung Đông khi viết Dune. Điều đó khiến Arrakis có cảm giác rất “thật”, dù nó là một hành tinh giả tưởng.

Đó cũng là lúc người đọc bắt đầu nhận ra: Xứ Cát không chỉ là khoa học viễn tưởng về tương lai.

Nó là một cuốn sách về cách nền văn minh loài người luôn vận hành quanh quyền lực và sự khan hiếm.

Có một phản ứng khá phổ biến khi người ta lần đầu đọc Dune - Xứ Cát của Dune: “Ủa rồi hay ở đâu?”

Một gia tộc quý tộc bị phản bội. Một chàng trai trẻ sống sót sau âm mưu chính trị. Một lời tiên tri về “người được chọn”. Một hành tinh sa mạc đầy chiến tranh và xung đột quyền lực.

Nghe không hẳn quá mới.

Thậm chí với nhiều người hiện nay, trải nghiệm đọc Dune - Xứ Cát còn khá… mệt.

Nó chậm. Dày đặc thuật ngữ. Nhân vật nói chuyện như thể người đọc đã sống trong thế giới đó từ lâu. Và cái đoạn House Atreides tới Arrakis rồi bị phản bội kéo dài hàng trăm trang có thể khiến không ít người tự hỏi:

“Mình có đang bỏ công quá nhiều cho một câu chuyện chưa thật sự hấp dẫn không?”

Điều thú vị là rất nhiều người yêu Dune - Xứ Cát cũng từng có cảm giác y như vậy.

Bởi thứ khiến Dune - Xứ Cát trở thành một trong những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng có ảnh hưởng nhất lịch sử lại không nằm ở việc nó “dễ đọc” hay “giải trí” theo kiểu thông thường.

Nó nằm ở cách Frank Herbert xây dựng cả một nền văn minh lớn đến mức người đọc có cảm giác mình chỉ đang nhìn thấy một phần rất nhỏ của nó.