Chiến tranh là phát minh tồi tệ nhất do con người tạo ra. Dù cho bạn đứng ở bên nào của hai bên chiến tuyến, dù cho bạn thắng hay thua, ở hậu phương hay tiền tuyến thì mất mát là điều chắc chắn xảy ra...

 

 

"Chú bé mang Pyjama sọc" của John Boyle là một cuốn sách nhỏ viết trong bối cảnh chiến tranh thế giới thứ hai qua góc nhìn của cậu bé Bruno 9 tuổi. Không súng đạn, không có giọt nước mắt đau thương. Nhưng cuốn sách đã chạm được tới hàng triệu trái tim của độc giả. 

Nhà mới 

Câu chuyện bắt đầu bằng chuyến di chuyển qua nhà mới của gia đình Bruno tới Ao Tuýt (Trại tập trung của Đức quốc xã). Vì sau bữa ăn tối với Quốc trưởng, cha cậu đã được thăng chức. Đối với Bruno và Gretel - chị gái của cậu, cha là một người tuyệt vời. 

"Nhưng khi mấy đứa hỏi Bruno cha cậu làm gì, cậu mở miệng toan đáp thì mới nhận ra chính cậu cũng chẳng biết. Cậu chỉ nói được một điều: cha cậu là một người đáng ngưỡng mộ và Quốc trưởng có nhiều việc lớn cần cha làm. À, với cả ông còn có một bộ đồng phục tuyệt đẹp nữa."

Bruno phải chia tay ba đứa bạn thân với "bao nhiêu kế hoạch" chưa kịp làm và cả tay vịn cầu thang để trượt lên trượt xuống nữa! Ai cũng nhớ ngôi nhà cũ xinh đẹp tại Berlin, kể cả chị hầu gái Maria!

"Ngôi nhà mới thì đứng chơ vơ một mình trên khu đất trống trải, tách biệt và tứ phía chẳng hề thấy một ngôi nhà nào khác, có nghĩa là chẳng có gia đình nào sống chung quanh và không có cậu bé nào để chơi cùng, dù cho là bạn bè hay tụi chuyên bắt nạt. "

Từ cửa sổ phòng của Bruno nhìn ra ngoài, có thể nhìn thấy được khung cảnh xung quanh căn nhà. Đó là bờ rào thép gai ngăn cách nhà của cậu với mọi thứ, phía xa xa là những gian trại với "một nhóm trẻ túm tụm với nhau trước một toán lính đang quát tháo". Tất cả đều có cùng kiểu quần áo như nhau: một bộ pyjama sọc xám với một chiếc mũ sọc xám trên đầu. 

Vậy là cuộc sống mới của Bruno lại bắt đầu từ đây. Dù có muốn hay không, họ phải chấp nhận và thích nghi. Đó là một phần của cuộc sống. 

 

 

Chú bé mang Pyjama sọc

Trong những chuỗi ngày buồn chán ấy, Bruno luôn tìm được cho mình những thú vui để giải trí, nào là tự chế một cái xích đu bằng bánh xe, nào là tâm sự cùng chị hầu gái Maria và có một trò đặc biệt mà cậu rất thích. Đó là: Thám hiểm!!! Trong một lần đi thám hiểm, Bruno đã tình cờ quen được một cậu nhóc trạc tuổi ở bên kia hàng rào. Tên là Shmuel. 

"Đó là gương mặt khá lạ. Nước da nó gần như màu xám, nhưng thật sự chẳng giống màu xám nào mà Bruno từng nhìn thấy trước đây. Nó có cặp mắt to và chúng có màu của caramel; lòng trắng rất trắng, và khi nó nhìn Bruno tất cả những gì cậu trông thấy là một cặp mắt mênh mang buồn bã nhìn."

Vậy là hai cậu nhóc bắt đầu làm quen với nhau bằng những câu không đầu không cuối, kể về ngày xưa cũ tươi đẹp, những tâm sự buồn vui không biết chia sẻ cùng ai. 

Quê của Shumel ở Ba Lan. "Mọi người ở đó rất thân thiện, gia đình tớ rất đông người và thức ăn ngon cũng rất nhiều.". Mẹ cậu từng là giáo viên, còn cha cậu thì mở một cửa hiệu chế tác đồng hồ. Và rồi một ngày, mọi thứ đều thay đổi. Gia đình cậu được lệnh không được sống ở nhà nữa. "Chúng tớ phải chuyển tới một khu khác ở Cracow, nơi lính xây một bức tường khổng lồ và cha mẹ anh em chúng tớ tất tần tật sống trong một phòng". Shmuel bùi ngùi nhớ lại. Cho đến ngày một toán lính ồ ạt kéo tới cùng những chiếc xe tải khổng lồ. Gia đình cậu được chuyển tới Ao Tuýt và sống trong những gian trại ở bên kia hàng rào. 

Cứ thế những câu chuyện cứ nối dài nối mãi từ ngày này qua ngày khác, từ tháng này qua tháng khác. Chiều nào họ cũng gặp nhau tại hàng rào. Bruno thỉnh thoảng còn nhét đầy túi bánh mì, pho mát và cả sô cô la cho bạn mình nữa. Mặc dù cậu nhóc sẽ không bao giờ hiểu hết được những nỗi đau mà bạn mình đã trải qua nhưng trái tim nhân hậu của cậu có thể sưởi ấm phần nào cho Shmuel. Bruno luôn đối xử tốt và chân thành với tất cả những người mà cậu gặp. 

Bằng giọng văn nhẹ nhàng, gần gũi, tác giả đã tài tình đưa người đọc từ quá khứ về thực tại, để mọi mảnh ghép trong câu chuyện dần dần sáng tỏ. Lần theo mạch suy nghĩ của nhân vật chính. Thế giới ở bên kia hàng rào dần dần được hé lộ... 

Vậy là tròn hơn một năm chuyển tới Ao Tuýt, cha đã quyết định đưa mẹ, chị gái và Bruno về lại Berlin. Vì "Có lẽ đây không phải là nơi dành cho trẻ con". Bruno cảm thấy tiếc nuối, vì lúc này, cậu đã bắt đầu cảm thấy thích cuộc sống nơi đây. Ngôi nhà ba tầng mà không phải năm tầng, và hơn tất cả là người bạn bí mật ở bên kia hàng rào. Ý tưởng về cuộc thám hiểm cuối cùng nơi ở của Shmuel được đưa ra. Cậu đã hứa, sẽ tìm lại cha giúp bạn. 

Trước ngày về lại Berlin, cậu hẹn gặp Shmuel và mượn một bộ đồ Pyjama sọc để cải trang cho giống với tất cả mọi người ở bên đó. Mọi thứ thật hào hứng và đáng mong chờ cho chuyến phiêu lưu cuối cùng. Nhưng rồi, tất cả lại không giống những gì Bruno đã tưởng tượng. 

"Vậy mà hóa ra, tất cả những gì cậu đã nghĩ có thể có ở nơi đây - đều không có.

Chẳng có người lớn nào ngồi trên những chiếc đu ngòi hiên nhà họ.

Và lũ trẻ chẳng lập thành nhóm chơi trò chơi.

Và nơi đây chẳng những không có tiệm rau quả mà còn chẳng có cả quán cafe giống như Berlin hồi trước.

Thay vào đó là hàng đám người ngồi cùng nhau thành từng nhóm, chằm chằm nhìn xuống đất, trông buồn bã kinh khủng; tất thảy đều có một điểm chung; đều gầy guộc đến phát sợ, mắt trũng sâu và cạo trọc đầu, điều đó khiến Bruno nghĩ ở đây hẳn vừa bùng phát dịch chấy rận."

Hai đứa trẻ cùng nhau lục tung trang trại, vậy mà mãi vẫn không thấy dấu vết cha của Shmuel đâu. Rồi họ cùng hòa mình vào đám đông diễu hành. 

"'Cậu là bạn thân nhất của tớ, Shmuel ạ,' cậu nói, 'Bạn thân nhất đời của tớ.'"

 

Lúc này mọi thứ đều bình đẳng. Kể cả cái chết. 

"Bruno nhận ra mình vẫn nắm tay Shmuel và không gì trên đời có thể thuyết phục cậu rời bàn tay đó ra."

Vài ngày sau đó, không ai còn nghe tin về Bruno nữa. Cái kết treo lơ lửng gieo lại trong lòng người đọc dấu chấm hỏi và cả sự bùi ngùi tiếc nuối. Có những người, ta luôn xem sự hiện diện của họ như một sự thật hiển nhiên. Cho đến một ngày, vì một lý do nào đó ta không có cơ hội gặp lại họ lần nữa. Lúc này mới nhận ra họ đã để lại cho mình những khoảng trống rất lớn. 

Những mảnh ghép phụ

Tuy chỉ là nhân vật phụ trong cuốn sách, nhưng những tâm tư, suy nghĩ của những con người này đã tạo nên những mảng màu sắc sinh động của bức tranh. Làm câu chuyện thực và gần gũi hơn bao giờ hết. 

1) Gretel:

Chị gái cả trong gia đình, lớn hơn Bruno 3 tuổi. Là một bà chị gái như bao chị gái khác, có những thói quen khủng khiếp như "sáng nào cô cũng chiếm nhà tắm kinh khủng lâu lắc và chẳng có vẻ gì quan tâm tới chuyện Bruno phải đứng ở ngoài, lò cò hết chân nọ sang chân kia, tuyệt vọng muốn vào", thích ngồi hàng giờ sắp xếp bộ sưu tập rất nhiều búp bê đặt trên những chiếc giá khắp phòng. Mặc dù rất hay trêu chọc Bruno, nhưng Gretel luôn lo lắng, chăm sóc cho em trai của mình. Khi bắt đầu chuyển qua nhà mới ở Ao Tuýt, hai chị em bắt đầu có những khoảnh khắc gần gũi với nhau hơn, trò chuyện và tâm sự để hiểu nhau nhiều hơn. 

Ở Ao Tuýt, cô luôn cảm thấy cô đơn và trống trải vì ít ra khi còn ở Berlin cô còn có ba đứa bạn thân. Cô và mẹ thường thích trò chuyện với trung úy Kotler.

"Chị Gretel mới 12 tuổi thế mà chị ấy cứ nghĩ mình biết hết mọi thứ trên đời trong khi chị ấy thật ra chỉ là một 'Trường Hợp Vô Vọng'. Chị ấy ngồi bên cửa sổ nhìn thấy Trung úy Kotler là chị ấy liền chạy ào xuống tầng, vào sảnh và vờ như đã ở đó tự bao giờ. Hôm nọ tớ bắt quả tang chị ấy làm thế, khi anh ấy đến chị ấy giả vờ giật mình và nói, 'Ôi, trung úy Kotler tôi không biết là anh ở đây ấy', mà tớ biết rằng chị ấy đang chờ anh ta. "

Đó là một ngày chiều mưa. Bruno đang ở phòng đọc sách thì chị Gretel vào phòng nói chuyện với cậu. Bruno vô tình nhắc đến Shmuel làm chị gái vô cùng thắc mắc và tò mò. Nhưng cậu bạn bí mật là chuyện không thể tiếc lộ. Và cậu đã bịa ra với chị gái một người bạn tưởng tượng. Chị bật cười vì đứa em nhỏ nhoi của mình và thở phào nhẹ nhõm.

Khi trung úy Kotler chuyển công tác khỏi Ao Tuýt, cuộc sống buồn chán Gretel giờ đây lại tẻ nhạt hơn. Cô đã thay đổi rất nhiều. 

"Một buổi chiều cách đây chừng một tháng, đâu đó quanh thời điểm trung úy Kotler rời khỏi Ao Tuýt, Gretel đã quyết định rằng cô không thích búp bê nữa rồi và tống cổ tất cả chúng vào bốn chiếc túi lớn rồi quẳng đi. Thế vào chỗ chúng, cô treo tấm bản đồ châu Âu mà cha đã tặng cô, và hàng ngày đính những chiếc ghim lên đó và liên tục di chuyển chúng sau mỗi lần đọc báo ngày. Bruno nghĩ có thể cô đang bị điên. Tuy nhiên, cô không còn trêu chọc và bắt nạt cậu nhiều như trước đây, nên cậu nghĩ nói chuyện với cô có lẽ cũng không có hại gì."

Gretel trở lại Berlin cùng mẹ sau nhiều tháng cả nhà tuyệt vọng tìm Bruno, cô đã dành rất nhiều thời gian trong phòng một mình để khóc vì buồn và nhớ em. Tình cảm của chị gái và em trai là vậy. Chị lúc nào cũng bắt nạt và chọc ghẹo em, xem như đứa con nít chưa hỉ mũi chưa sạch. Còn em trai thì coi chị gái mình như Trường Hợp Vô Vọng, thừa thải và phiền phức nhất quả đất. Nhưng lúc cần vẫn có thể đứng cạnh, che chở và bảo vệ nhau. 

2) Trung úy Kotler: 

Ngày đầu tiên chuyển tới Ao Tuýt, Bruno đã gặp cậu trung úy Kotler. Đó là chàng trai 19 tuổi chưa trổ mã, hay gọi Bruno là "bé con", và cậu nhóc không hề thích điều này một chút nào.

"Bruno thật sự không hiểu sao, nhưng cậu biết rằng cậu không thích trung úy Kotler. Ở anh ta toát ra vẻ gì đó khiến Bruno cảm thấy vô cùng lạnh lẽo và muốn khoác ngay lên mình bộ áo liền quần."

Anh chàng trung úy trẻ tuổi lúc nào cũng trông thật bảnh bao trong bộ đồng phục phẳng phiu sải bước đi ra đi vào ngôi nhà như thể anh ta sở hữu nơi này. Mỗi khi trò chuyện với Gretel anh chàng luôn cố tỏ ra hài hước, dí dỏm nhất có thể.

Khi Bruno tới nhờ Kotler kiếm một cái lốp để làm xích đu, anh chàng đã gọi cụ Pavel tới bằng thái độ thiếu sự tôn trọng đối với một người già đã lớn tuổi. Điều này đã khiến Bruno nhận ra bộ mặt thật của Kotler. Lúc ấy cậu chỉ muốn kéo chị gái của mình ra khỏi anh chàng thô thiển này thôi. 

Trong một lần ăn tối cùng gia đình Bruno, cụ Pavel đã vô tình làm đổ chai rượu lên người Kotler. Và sau đó anh chàng đã cuồng nộ khủng khiếp, tai họa đổ ập lên cụ Pavel. Vô cảm. Nhẫn tâm. Kotler có thể trở thành bất cứ ai trong mỗi chúng ta. Vì mỗi ngày là một chuỗi những lựa chọn. Chỉ cần ta hành động khác đi vớ bản chất lương thiện một chút thì sẽ kéo theo những hệ quả liên lụy. 

3) Cha:

Mỗi lần nhắc đến cha, Bruno và Gretel luôn nghĩ về những điều tốt đẹp nhất. Những người lính luôn gọi cha là Ngài Chỉ Huy. Mặc dù không biết chính xác cha đang làm gì, nhưng Bruno có thể nghĩ đến tất cả những công việc lương thiện nhất trên đời dành cho cha. Cha cũng rất yêu thương và quan tâm đến gia đình. Mỗi tối trước khi ngủ, cha vẫn thường chúc ngủ ngon hai con. Cha quan tâm đến cảm xúc của cả gia đình khi chuyển tới Ao Tuýt.

Yêu thương là vậy, nhưng cha vẫn có những nguyên tắc riêng và bắt buộc cả nhà phải làm theo. Ví dụ như văn phòng cha làm việc là nơi Luôn luôn tuyệt đối tránh xa, không có ngoại lệ. 

Thời còn ở Berlin, Bà nội không hài lòng chút nào về công việc cha đang làm. Và từ đó, Bruno hầu như chẳng thấy Bà nội một lần nữa.

Ngài Chỉ Huy trực tiếp dưới quyền của Hitler tiếp tay cho cuộc tàn sát tập thể của người Do Thái. Cha là phiên bản trưởng thành của Kotler, nhưng có lẽ vẫn còn giữ được cho mình chút thiện lương hướng về gia đình và con cái. 

Trước sự mất tích của Bruno, ông đã dành rất nhiều thời gian chắp nối lại mọi thứ để hình dung ít nhiều thứ mà con trai ông đã trải qua.

"Vài tháng sau đó một vài người lính đến Ao Tuýt và cha Bruno bị yêu cầu đi cùng với họ, ông đã đi mà chẳng than phiền gì và ông hạnh phúc khi làm vậy bởi vì ông chẳng còn thiết quan tâm tới chuyện họ làm gì với ông nữa."

4) Mẹ: 

Mẹ vẫn thường dạy hai chị em những điều hay lẽ phải. Mẹ dặn Bruno phải cư xử lịch thiệp, phải phép với chị hầu gái Maria. Khi chuyển sang nhà mới tại Ao Tuýt, bà đã mất một khoảng thời gian khá dài để thích nghi với cuộc sống tại đây. Mẹ cũng không có bạn. 

"Chẳng có ai để bà nói chuyện cùng, và người duy nhất mà bà từng có chút thân thiện - tay trung úy Kotler trẻ tuổi ấy - cũng bị thuyên chuyển nơi khác."

Cuộc sống của bà quanh quẩn với những sherry thuốc, thỉnh thoảng bà đi chơi thăm những người bạn ở xa.

Mẹ luôn nhẫn nhịn và ý tứ trong tất cả mọi thứ. Nhưng lúc cần bà vẫn có tiếng nói riêng cho bản thân. Bà là nguyên nhân tác động cha cho ba mẹ con được trở lại cuộc sống tại Berlin. 

Sự mất tích của Bruno là tiếng sét giáng xuống bà.

"Mẹ không trở lại Berlin như bà đã mong muốn. Bà ở lại Ao Tuýt thêm vài tháng nữa đợi tin Bruno cho đến một hôm, đột nhiên, bà nghĩ có thể cậu đã tự mình tìm đường về nhà, vậy là bà lập tức về ngôi nhà cũ của gia đình, phần nào hy vọng cậu đang ngồi trên bậc cửa chờ bà.

Cậu không ở đó, dĩ nhiên rồi."

5) Cô hầu gái Maria: 

Chẳng ai biết trước khi về nhà Bruno, chị hầu gái đã có cuộc sống như thế nào. Đã có ước mơ riêng của bản thân để theo đuổi hay chưa, đã từng có người yêu hay phải lòng ai chưa. Không ai biết chị trông thế nào nếu không mặc trang phục người hầu. Chị cứ thầm lặng làm việc như ngàn năm rồi vẫn vậy. 

Mẹ của chị Maria làm việc cho ông bà nội của Bruno. Bà chuẩn bị tất cả mọi thứ cho những vở kịch của bà nội. Đến khi bà nội về hưu không làm nữa, mẹ của Maria cũng lâm bệnh. Cha của Bruno đã tử tế cho chị một công việc, còn lo viện phí cho mẹ của cô nữa. Đến khi mẹ chị qua đời, ông cũng trả mọi chi phí tang lễ cho bà. Maria luôn nhớ về điều này với tất cả sự biết ơn.

6) Pavel:

Cụ Pavel là người tới gọt rau củ và chăm lo bữa ăn cho gia đình Bruno. Chính ông là người đã cứu Bruno lúc cậu nhóc gặp tai nạn khi chơi xích đu tự chế. Ông đã ân cần chăm sóc và băng bó vết thương cho cậu. Ở một phần cuộc đời khác, ông từng là một bác sĩ. Một bác sĩ. 

Kết

Đại thế chiến thứ hai đi qua, để lại nhiều tổn thất nặng nề. Các tờ báo phát hành số lượng lớn trên toàn thế giới đăng tải những bức ảnh bốc trần sự thật ở các trại tập trung: Auschwitz, Dachau, Buchenwald. Công luận sôi sục. Người ta thống kê có 6 triệu người Do Thái đã bị giết trong các trại tập trung. Cuộc sống vốn dĩ đã khó khăn, con người hãy sống tử tế với nhau nhiều hơn! Mọi chuyện sẽ thay đổi, nếu chúng ta hiểu để yêu thương nhiều hơn.

 

"Chú bé mang pyjama sọc" là cuốn sách đẹp về tình bạn kỳ lạ giữa hai con người đại diện cho hai thế giới khác nhau. Một là cậu con trai của Ngài Chỉ Huy dưới quyền của Hitler - một là cậu bé tù nhân người Do Thái. Hàng rào thép gai đại diện cho ranh giới của sự kì thị, phân biệt sắc tộc. Vượt lên trên tất cả, họ đã trở thành bạn tốt của nhau, yêu thương những người khác mình bằng trái tim chân thật. 

"Tử tế không đắt đỏ mặc dù có tiền cũng không mua được nó. Nó giống như âm nhạc. Nó không làm ta no nhưng không có nó cuộc đời sẽ khô héo". (Đặng Hoàng Giang)

 

Tác giả: Ngọc Ấn - Bookademy

---

Theo dõi fanpage của Bookademy để cập nhật các thông tin thú vị về các cuốn sách hay tại link: https://www.facebook.com/bookademy.vn/

Trở thành CTV viết reviews sách để có cơ hội đọc và nhận những cuốn sách thú vị cùng Bookademy, gửi CV (tiếng Anh hoặc Việt) về: [email protected]

Xem thêm

Một chiều cuối tuần, ngó nghiêng giá sách để tìm một quyển truyện ngắn ngắn, có thể đọc xong trong một buổi chiều, ít nhất cũng phải có một việc gì đó mình đã hoàn thành được trong tuần này. "Chú bé mang Pyjama sọc" là một lựa chọn với lý do như vậy.

Giới thiệu nhanh về "Chú bé mang Pyjama sọc", thì đây là một tác phẩm đã bán được năm triệu bản in trên khắp thế giới, từng đứng đầu các danh sách sách bán chạy uy tín ở cả Mỹ, Anh, Ireland, Australia, Tây Ban Nha và nhiều quốc gia khác. Còn về nội dung, nó được đánh giá là một câu chuyện rất khó để miêu tả.

Một câu chuyện tưởng là nhẹ nhàng, đơn thuần kể về tình bạn giữa Bruno - cậu bé con Ngài Chỉ huy của Đức Quốc xã dưới quyền Hitler và Shmuel - cậu bé Do Thái sống trong Trại tập trung. Chúng gặp nhau hàng ngày bên hàng rào thép gai ngăn cách, chia sẻ với nhau những câu chuyện mà các cậu nhóc 9 tuổi vẫn hay nói:

… “Cậu có thích thám hiểm không?” Bruno hỏi sau một giây lát.

“Tớ chưa bao giờ thật sự làm cuộc thám hiểm nào cả”, Shmuel thừa nhận.

“Khi nào lớn lên tớ sẽ trở thành một nhà thám hiểm”, Bruno nói, gật đầu rất nhanh… “Vấn đề của thám hiểm là người ta phải biết liệu thứ mà mình vừa tìm thấy có đáng được tìm thấy hay không. Một số thứ cứ ở yên đó, chỉ bận tâm đến việc riêng của nó, chờ đợi được khám phá ra. Giống như châu Mỹ ấy. Còn một số thứ khác thì có lẽ tốt nhất nên được để ở đó. Ví dụ như con chuột chết đằng sau tủ bát.”

“Tớ nghĩ tớ thuộc vào nhóm thứ nhất”, Shmuel nói…

Bruno hồn nhiên, luôn có chút ghen tị với Shmuel khi biết bên kia hàng rào thép gai có hàng trăm cậu bé, Shmuel luôn có bạn chơi cùng, chẳng hề cô đơn như cậu. Còn Shmuel, với những gì đã trải qua, đủ tinh ý để không nói quá nhiều sự thật cho cậu bạn thân nhất… Cho đến một ngày, khi Bruno phải quay về Berlin cùng gia đình, hai cậu bé quyết định cùng nhau thực hiện chuyến thám hiểm đầu tiên và cũng là cuối cùng: cuộc sống thật sự bên kia hàng rào thép gai của Shmuel…

Không có cảnh đẫm máu nào trong toàn bộ câu chuyện, nhưng sự tàn khốc của chiến tranh được tố cáo mạnh mẽ qua từng câu chữ…

Đừng để những lời văn nhẹ nhàng, lối kể chuyện giản dị đánh lừa đây là một câu chuyện dễ đọc, dễ quên. Sức nặng thực sự nằm ở 3 trang cuối cùng của truyện, một cái kết có thể gây choáng váng đến vài ngày sau đó.

Và như một phản ứng tự nhiên, khi đọc xong những trang cuối, mình ngồi google đọc về bối cảnh của truyện, về lò thiêu Holocaust… Cho dù là ở đâu, hậu quả chiến tranh để lại vẫn luôn là những nỗi đau. Một câu chuyện nhỏ, ngắn gọn chỉ trong hơn 200 trang sách lại có thể dẫn dắt, khơi gợi lại một lịch sử đau thương như thế, khơi động đến tâm thức người đọc hơn cả những con số thống kê rằng bao nhiêu người đã ngã xuống…

Hy vọng rằng chẳng có chuyện gì giống như thế còn có thể xảy ra nữa.

Trong ngày tháng và thời đại này thì không.

Có hai kiểu trạng thái đối lập sau khi xem một quyển sách: một là nghĩ ngợi quá nhiều về tác phẩm, hai là sự trống rỗng thăm thẳm khôn nguôi. Và chú bé mang pyjama sọc là quyển sẽ cuốn lấy bạn vào kiểu thứ hai.

Quyển sách khá mỏng, độ 20 chương, được John Boyne viết với lối ngôn ngữ chân phương qua góc nhìn của Bruno - một cậu bé 9 tuổi. Bởi vì ở bằng ấy tuổi, người ta cũng chẳng nghĩ gì phức tạp, ngoài việc tò mò tột cùng về thế giới bên kia hàng rào (nơi giam giữ tù nhân Do Thái). 

Giữa điểm nóng Auschwitz, lại tồn tại sợi dây liên kết giữa Bruno và Shmuel, cậu nhóc luôn mang trên mình bộ pyjama sọc. Mà mãi sau này Bruno mới có dịp được khoác lên mình lần đầu tiên, trong những phút giây cuối cùng của trong cuộc đời ngắn ngủi, ngây ngô như chính tình bạn của chúng.

Một chuyến phiêu lưu không định ngày trở về. Thoạt đầu chỉ là sự tò mò, cộng thêm lòng mong mỏi giúp đỡ người bạn thân Shmuel tìm người cha nhiều ngày thất lạc, Bruno có nào ngờ chuyến đi lại kết thúc bằng việc bị nhốt trong căn phòng kín như mật cùng hàng trăm người khác. Cho đến khi cánh cửa kim loại cuối cùng đóng sập lại, Bruno vẫn luôn tin tưởng rằng “cha cậu là Ngài Chỉ Huy và nếu đây là việc mà ông muốn mọi người làm thì nó hẳn phải là việc tốt”. 

Tại Auschwitz, người ta dễ dàng nằm xuống theo nhiều cách khác nhau. Và lò thiêu người, hay hầm hơi ngạt vẫn là một trong những nơi khiến bất kỳ ai dù có gan lì đến đâu cũng phải rợn người, dao động. Không ai biết Bruno lẫn Shmuel đã ra đi theo cách nào. Nhưng kết cục của tình bạn này lại khiến tâm hồn người đọc ráo hoảnh, hệt như bầu trời sau cơn mưa dữ dội chiều hôm ấy.

Mình không thể ngừng nghĩ về cái kết của “Chú bé mang pyjama sọc”. Vì vậy, mình đã để bản thân tưởng tượng ra một cái kết khác, những cái kết khác cho câu chuyện này.

Có thể, người trèo qua tấm hàng rào vừa cao vừa dài kia không phải là Bruno, người đó là Shmuel. Cậu bé Shmuel ham chơi và không hiểu chuyện muốn ra ngoài đá bóng với người bạn duy nhất mình có. Điều này đã có thể xảy ra nếu em không phải là một cậu bé quá ngoan ngoãn, thông minh và hiểu chuyện. Nhưng em biết rằng, nếu em trốn ra ngoài, em sẽ ngay lập tức gặp rắc rối. Những trận đòn nhừ tử đang chờ em, những ngày bị bỏ đói đang chờ em và em còn có thể làm liên lụy đến cả gia đình của mình nữa. Vì em không phải là Bruno, em là Shmuel, một người Do Thái "đáng ghét" và tính mạng của em chẳng quan trọng đến thế.Cái hàng rào, là ranh giới vô tận mà em chưa có cách, và không có cách nào thoát ra được. Nó vừa giúp em sống, vừa âm thầm đẩy em đến chỗ chết.

Vậy nếu, Bruno có thể thoát ra cái hàng rào đó sau buổi chiều định mệnh ấy thì sao? Đúng, có lẽ chúng ta sẽ sớm có được một cái kết viên mãn. Bruno sẽ chạy như bay về nhà, cùng mẹ và chị gái trở về Berlin, tiếp tục cuộc sống của em bấy lâu và sớm quên đi người bạn kỳ lạ trong bộ pyjama sọc. Khi trưởng thành, em sẽ tiếp bước cha mình, trở thành một người lính và tiếp tục công cuộc "sửa chữa những lối lầm trong quá khứ, mang đến tương lai tốt đẹp hơn cho Đức Quốc Xã" và trở nên căm ghét người Do Thái. Em sẽ sớm quên đi rằng mình đã hỏi thầy giáo: "Có phải người Do Thái đều là người xấu hay không? Ít nhất cũng có một người tốt phải không ạ?" Em sẽ đánh mất tâm hồn tuyệt đẹp và tự do của mình, sớm thôi. Không phải sao?

Và câu chuyện dừng lại ở đó, chẳng bao giờ được ai nhớ đến nữa, và cũng chẳng có gì để nói.

Vậy, cái kết của câu chuyện có phải là một cái kết phù hợp hay không? Mình đoán là có. Nó có thể tàn nhẫn, rùng rợn, đáng sợ nhưng nó đủ ám ảnh, đủ sợ hãi và đủ để ở lại trong tâm trí người đọc, có thể là mãi về sau.

Ai có thể quên đi cậu bé Bruno đáng yêu với tâm hồn trong sáng, thơ ngây, yêu thích khám phá và tự hỏi tại sao tất cả mọi người trong “nông trại” gần nhà mới đều mặc một bộ pijama sọc? Ai có thể quên đi Shmuel, em bé thông minh, hiểu chuyện và luôn không biết lý do mình bị bắt rời khỏi ngôi nhà thân yêu, bị tách khỏi mẹ và phải ở trong một cái trại tập trung như vậy? Ai có thể quên đi cái nắm tay thật chặt của hai cậu bé, và lời hứa sẽ mãi làm bạn của nhau. Ai có thể quên, đến lúc gặp nguy hiểm, tâm hồn ngây thơ thánh thiện của hai bé vẫn nghĩ đến việc tìm cha của Shmuel và Bruno vẫn sẽ được về nhà đúng giờ. Ai mà tưởng tượng được, hai cậu bé đáng thương sẽ có kết cục như thế…

Càng ám ảnh hơn đối với mình, là chương cuối của câu truyện. Mẹ Bruno, cứ tưởng rằng con trai đã trốn về căn nhà cũ ở Đức và đang đợi bà, nhưng không phải. Chị gái của Bruno, cứ khóc mãi, không phải vì mấy con búp bê, mà vì nhớ Bruno. Cha của Bruno, có lẽ là người duy nhất hiểu vì sao con trai biến mất, có thể là hoàn toàn tại ông, đã đánh mất cả sự nghiệp. Cả nhà của Bruno, không ai thực sự hiểu cậu đã biến mất như thế nào, lý do cậu hoàn toàn không để lại một chút dấu vết, và điều ấy mới thực sự đau lòng. Và đó, có thể là cái kết cho sự tàn nhẫn của chiến tranh.

Một quyển sách khác thường, một câu chuyện dung dị nhưng lại ẩn trong đó là cả một điều gì đó lớn lao...

và tàn khốc.

Bruno là một cậu bé tốt bụng, ngây thơ và thích khám phá. Cậu cùng gia đình chuyển về nơi Ao Tuýt này vì cha cậu đã nhận được sự tín nhiệm của Quốc Trưởng và trở thành Ngài Chỉ Huy. Quả là một niềm vinh dự to lớn, nhưng sao cậu chẳng vui tẹo nào. Cậu nhớ Berlin, nhớ bạn bè, nhớ bà ngoại. Cậu ghét cuộc sống nơi đây.

Cho đến khi một thay đổi xuất hiện...

______________

Một câu chuyện ngắn, một vùng kí ức được phản chiếu qua lăng kính trẻ thơ nhưng đâu đó lại khắc hoạ một bức tranh hiện thực đầy đớn đau. Và nỗi ám ảnh ấy lại càng in sâu hơn nữa qua giọng thơ đầy trong sáng, nhẹ nhàng và hóm hỉnh.

Thật khó để nói ra hết cảm nghĩ của mình mà không hé lộ một phần nào của quyển sách này. Thế nên đây sẽ là bài review ngắn nhất, nhưng lại nặng nề nhất. Từng kí tự được viết nơi đây sẽ thật sự mang ý nghĩa của nó, và bạn sẽ cũng cảm thấy thế đấy, nhưng chỉ khi bạn đọc hết quyển sách nhỏ này mà thôi!

Thế nên mình mong bạn hãy đọc nó, đọc để biết được sự thật tàn khốc của chiến tranh. Không một giọt máu nào rơi xuống xuyên suốt tác phẩm, nhưng chúng - những giọt máu ấy, đã len lỏi và thấm sâu qua từng trang sách...

“Chính xác thì đâu là sự khác nhau? Và ai là người quyết định người nào mặc bộ Pyjama sọc còn người nào mặc đồng phục?”

Trở về nhà sau một buổi học, Bruno ngạc nhiên khi nhìn thấy Maria, cô hầu gái của gia đình đang thu dọn đồ đạc của cậu, kể cả những thứ được nhét dưới tận đáy tủ vốn thuộc về riêng mình cậu. Mẹ cậu giải thích rằng cả gia đình sẽ được chuyển đi vì nhiệm vụ quan trọng của ba. Gia đình Bruno bị chuyển từ Berlin sang Ao Tuýt.

Những sự trái ngược từ căn nhà hiện tại ở vùng hẻo lánh, heo hút khiến cậu bé lên chín luôn tỏ không hài lòng. Bruno luôn tìm kiếm đồng minh từ sự bất mãn ấy của mình từ chị Maria, cả người chị gái người đối với cậu luôn là “trường hợp vô vọng”, thậm chí còn lớn tiếng hét lên với cha mình.

Vào một ngày, Bruno quyết định thực hiện hoá những bước đầu của ước mơ trở thành nhà thám hiểm, cậu đã tìm thấy một thứ về sau có thể nói là người bạn tốt nhất của cậu, Bruno phát hiện ra “chấm tròn nhỏ biến thành vết đốm rồi biến thành viên tròn rồi biến thành hình dáng rồi biến thành chú bé”, và một tình bạn đáng yêu cũng từ đó được tìm thấy. Điều bất ngờ hơn là Shmuel – Bruno có cùng ngày sinh (15/04/1934) và hai đứa nhỏ dường như giống hệt nhau, trừ chuyện Bruno có phần mập mạp hơn một tí.

Một năm trôi qua, cậu dần hài lòng với cuộc sống ở đây, duy trì thói quen ban sáng học tập, tới chiều sẽ tìm Shmuel trò chuyện và cho bạn mình đồ ăn. Lần bắt tay làm hoà sau lần hèn nhát “chối bỏ” không quen biết với Shmuel cũng là lần hai đứa đầu tiên được chạm vào nhau, hàng rào được nâng lên như một bước gần hơn xoá đi ranh giới xa ngần của hai đứa trẻ.

Ba mẹ con Burno sẽ trở về Berlin trong tuần tới. Ngày cuối cùng ở Ao Tuýt, Bruno quyết định vượt qua ranh giới và trở thành “Shmuel thứ hai” để hoà vào cuộc sống của bạn mình một ngày, giúp người bạn mình tìm thấy cha cậu. Bruno đã trông thấy những cảnh tượng đau khổ, ủ rũ của những người sống ở trại tập trung, nó trái ngược hoàn toàn với những gì cậu đã nghĩ trước đó. Bruno thay bộ Pyjama, để lại phía bên kia bộ đồ của mình, cũng để lại luôn cơ hội quay trở về Berlin không bao giờ thành nữa.

Nếu như ở “Người đua diều” câu nói khiến người đọc mãi không nguôi là “Vì cậu, cả ngàn lần rồi”. Thì chính tác phẩm này “Bạn thân nhất đời tớ” sẽ là câu khiến mọi người ngậm ngùi và xúc động nhất. Cuộc diễu hành để khai trừ những người trong trại bởi khí ngột ở căn phòng đầy ắp người, những chuyện lộn xộn xảy ra có hai đứa trẻ đang nắm chặt bàn tay nhau. Và “sau đó chẳng còn ai nghe tin tức gì về Bruno nữa”

(**) Chú giải một chút: Ao Tuýt là trại tập trung Auschwitz là một mạng lưới các trại tập trung và trại hủy diệt do Đức Quốc xã dựng lên tại vùng lãnh thổ Ba Lan bị nước này thôn tính trong cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai.

Hàng rào là nơi ngăn cách giữa nhà mới của Bruno với trại giam Ao Tuýt. Bộ Pyjama sọc là bộ đồ giam giữ tù nhân của những người ở trại.

Vì công việc của cha, gia đình Bruno chuyển từ Berlin tới một nơi mà cậu gọi là Ao Tuýt (nhưng thực chất là Auschwitz - trại giam giữ người Do Thái của Đức Quốc Xã). Bruno, khi ấy mới chín tuổi, chưa hiểu hết về sự tàn nhẫn của thế giới nên do vậy, khi trông thấy khối kiến trúc được hàng rào thép gai bao quanh kế bên nhà, cậu chỉ cảm thấy lạ lùng mà không hề hay biết, đó chính là hiện thân của tội ác và nỗi đau.

Từ cửa sổ phòng Bruno, cậu bé có thể nhìn thấy những người phía bên kia. Những người mặc pyjama sọc giống nhau và không bao giờ sang phía bên này. Bruno làm một chuyến thám hiểm và tình cờ gặp gỡ Shmuel, một cậu bé người Do Thái ngồi một mình ở bên kia rào. Hai người làm bạn với nhau trong suốt một năm Bruno ở Ao Tuýt, có đến ngày Bruno định rời khỏi đó và trở về Berlin.

“Chú bé mang pyjama sọc” là một câu chuyện nhỏ nhắn, song cũng đầy sức nặng. Mình đọc rất nhanh, nhưng cái kết lại khiến mình phải trăn trở lâu ngày. Nó đột ngột, day dứt và đầy nỗi buồn, cho dù giọng kể của tác giả vẫn bình tĩnh và giản đơn từ đầu chí cuối.

Câu chuyện chủ yếu diễn ra dưới góc nhìn của Bruno, một cậu bé, do vậy chúng ta sẽ thấy những suy nghĩ của cậu rất ngô nghê. Nhưng cũng chính vì sự ngô nghê ấy nên những việc xảy ra xung quanh cậu lại càng thêm đáng sợ. Tất cả phục vụ vì tổ quốc, tất cả phục vụ vì Quốc trưởng. Ý niệm về một chủng tộc thượng đẳng ám ảnh cha Bruno, những người lính, như Trung uý Kotler, và về sau thậm chí còn manh nha len lỏi vào đầu óc người chị gái hơn Bruno bốn tuổi, “hàng rào không đứng đó để ngăn chúng ta sang bên kia. Nó là để ngăn họ sang bên này”, “Họ không thể hoà trộn vào chúng ta”.[*]

Nếu như trong “Đêm”, Elie Wiesel kể một cách trực tiếp về những việc đã xảy ra trong thảm họa Holocaust (và thực tế là kể rất chi tiết, vì bản thân Elie Wiesel chính là một nhân chứng sống và đã tận mắt nhìn thấy những gì xảy ra ở đó) thì trong “Chú bé mang pyjama sọc”, những điều về trại giam Auschwitz chỉ hiện lên một cách gián tiếp qua lời kể của Shmuel với Bruno. Về việc những người như Shmuel bị bắt rời khỏi nhà, bị tước mất của cải và quyền sống, phải mặc những bộ đồ giống nhau, bị nhốt sau hàng rào thép gai, trong căn phòng chật chội với bao nhiêu là người. Về những người một ngày kia bị dẫn đi và không bao giờ trở về. Về những cái chết im lặng, không một manh mối cho những người ở lại.

Mình mến tình bạn của Bruno và Shmuel. Tình bạn ân cần, thơ ngây và đầy sự quan tâm trong sáng của trẻ thơ. Hai em phải đối mặt với những điều mà thậm chí bản thân còn chưa có cơ hội làm quen hay hiểu ra. Mình cũng thích bà Bruno, người đã không thỏa hiệp trước lý tưởng của con trai cũng như lý tưởng của Hitler khi ấy, và nỗi đau của những người ở lại trong câu chuyện này cũng để lại dư âm thật lâu.   

Sau khi đọc “Chú bé mang pyjama sọc”, mình lại nhớ tới một câu trong cuốn sách “Những nhân chứng cuối cùng” của Svetlana Alexievich,  “Nước mắt trẻ thơ, dẫu chỉ một giọt thôi, cũng nặng hơn vô vàn lý lẽ chiến tranh nào.” 

“Chú bé mang pyjamas sọc” là một tác phẩm giản dị không quá đặc sắc về thủ pháp văn chương, của tác giả John Boyne một cái tên cũng không có gì ghê gớm lắm trên văn đàn thế giới, nhưng đây là tác phẩm yêu thích của rất nhiều độc giả, trong đó có tôi. Thế nhưng bỗng một hôm tôi và khá nhiều độc giả có chút băn khoăn và hoài nghi liệu rằng mình đã sai khi yêu thích nó bởi có ý kiến chỉ ra một số chi tiết sai sự thật trong tác phẩm này. Vì vậy, tôi đã có dịp đọc lại và bất ngờ là nó vẫn mang đến những rung động cảm xúc như lần đầu. Vậy “Chú bé mang pyjamas sọc” - sai hay đúng? Bài viết này như là lời thanh minh cho tác phẩm và cho quan điểm của riêng tôi.

🌹 LA VIE END ROSE 

Một độc giả trong group sách của Nhã Nam Reading Club đã thắc mắc về tác phẩm này rằng:

“Bruno sinh năm 1934, cậu 9 tuổi suy ra năm câu chuyện diễn ra là 1942. Trong một chương có nhắc đến việc bà nội cậu hát ca khúc “La Vie En Rose”. Ca khúc này được sáng tác hoàn chỉnh năm 1945. Vậy tác giả Jonh Boyne đã nhầm đúng không mọi người. Hay mình sai?”

Thắc mắc này chứng tỏ một điều rằng có những độc giả đọc sách rất tinh và rất kỹ. Tuy nhiên tôi xin khẳng định luôn tác giả John Boyne không nhầm.

Chúng ta đều biết đến “La Vie En Rose” phát hành vào năm 1945 là ca khúc rất nổi tiếng của danh ca người Pháp Edith Piaf. Nhưng đó không phải là bài hát trong tác phẩm “Chú bé mang pyjamas sọc”. Trong chương 8 - tác phẩm có nhắc đến bài hát “La Vie En Rose cung mi thứ” do bà nội của Bruno hát, không phải là bài hát từ đĩa hay radio, không nhắc đến tác giả cũng như nội dung của bài hát. Có vẻ như John Boyne đã tính trước đến việc độc giả sẽ nghi ngờ về chi tiết hư cấu này, nên tác giả đã viết rất rõ “La Vie En Rose cung mi thứ” khác với ca khúc của Edith Piaf “La Vie En Rose cung la giáng trưởng”. Vậy, tại sao là “La Vie En Rose“ mà không phải là một bài hát khác? Có lẽ rằng, John Boyne muốn lấy tiêu đề của bài hát để miêu tả cho “Cuộc sống màu hồng” trong con mắt của cậu bé Bruno.

Theo tôi, tác giả John Boyne không nhầm, tuy nhiên việc Wikipedia có thể khiến độc giả hiểu nhầm khi trong phần thông tin về ca khúc “La Vie En Rose“ của Edith Piaf có tên “Chú bé mang pyjamas sọc” trong phần danh mục các tác phẩm có nhắc đến ca khúc này. Nhưng phải lưu ý rằng Wikipedia là trang không chính thống và nhiều thông tin trên trang này không chính xác, vì vậy, không đủ để khẳng định “La Vie En Rose” của Edith Piaf được nhắc đến trong “Chú bé mang pyjamas sọc”. Đúng sai thế nào thì “La Vie En Rose” là một chi tiết hay nên đừng quá xét nét nó mà bị ảnh hưởng tới cảm xúc khi đọc tác phẩm này.

❌ HƯ CẤU SAI SỰ THỰC - ĐÚNG CŨNG THÀNH SAI THÔI!

Có độc giả chỉ ra rằng:

“Mình từng đọc và nghiên cứu khá nhiều về chủ để CTTG II và nạn diệt chủng của Phát Xít Đức, cũng đã đích thân đi tham quan 2 trại tập trung của ĐQX tại Ba Lan, vào cả Auschwitz rồi. Cá nhân mình thấy cuốn "Chú bé mang Pyjama Sọc" có nhiều điểm hư cấu chưa đúng với sự thực, không miêu tả được đúng bản chất của thời cuộc.”

Tôi đồng ý với ý kiến này. Chi tiết quan trọng và phi lý nhất trong tác phẩm là 2 đứa trẻ đưa đồ ăn rồi chui qua hàng rào khó có thể xảy ra, bởi như chia sẻ của bạn độc giả trên rằng:

“Hàng rào của Auschwitz đều có dòng điện khoảng 5000 Volt chạy qua, thỉnh thoảng buổi sáng có thể thấy được những tù nhân không chịu được sự dày vò nên họ tự đâm vào hàng rào, xác cháy đen thui.”

Tôi tin tác giả John Boyne cũng biết đến điều này bởi có lẽ anh đã phải nghiên cứu về Auschwitz trước khi sáng tác. Và việc tác phẩm “không miêu tả được đúng bản chất của thời cuộc” thì là do mục đích của tác giả. John Boyne muốn kể một câu chuyện có màu sắc tươi sáng, trong veo qua đôi mắt của trẻ thơ chứ không nhuốm màu u tối như thực tế đã diễn ra tại Auschwitz.

Phải xét lại rằng, bối cảnh chính của "Chú bé mang pyjama sọc" không phải là Auschwitz mà là phía bên ngoài hàng rào. Tác phẩm dài 250 trang nhưng tác giả chỉ miêu tả rất thoáng qua trong khoảng hơn 2 trang về hàng rào, trại tập trung. Chủ đề chính của tác phẩm không phải về Auschwitz hay tội ác của phát xít Đức. Tác giả chỉ lấy đó làm nền, bối cảnh để làm nổi bật lên câu chuyện về tình bạn, tình người qua nhân vật 2 đứa trẻ.

Vì vậy, như câu hát của Mỹ Tâm, với những ai không thích hoặc khi biết sự thật về những cái sai trong tác phẩm, thì nếu đã “hết yêu rồi, đúng cũng thành sai thôi”. Và vẫn có những dộc giả, dù biết đến những chi tiết sai sự thật thì lại càng thêm hiểu và thêm yêu thích tác phẩm này.

📘 GIÁ TRỊ ĐÍCH THỰC CỦA TÁC PHẨM

"Chú bé mang pyjama sọc" là câu chuyện hư cấu từ lịch sử. Công bằng mà nói thì đây là một tác phẩm văn học, nếu chi tiết nào nhà sử học khắt khe thì nhà văn có thể tự do hư cấu trong khuôn khổ. Vì vậy có những chi tiết chúng ta cho rằng là không đúng với thực tế thì nó hoàn toàn có thể xảy ra trong văn học. Tất nhiên dù có hư cấu như thế nào thì trước hết phải đảm bảo tính logic, và nếu có sai với thực tế thì đương nhiên sẽ thiếu thuyết phục hơn. Nhưng, liệu nó có làm hỏng đi giá trị đích thực của tác phẩm? Chắc chắn là không! Bởi với "Chú bé mang pyjama sọc" John Boyne đã viết nên một câu truyện cổ tích hiện đại, chân thực và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. 

Trong câu truyện cổ tích này, cái ác và những thế lực ma quỷ là chiến tranh, Đức quốc xã, trại tập trung hiện lên không như cách chúng ta vẫn thấy, mà nó ẩn giấu qua những trang sách đầy sự hồn nhiên qua đôi mắt ngây thơ của những đứa trẻ. Với cậu bé Bruno những bộ đồ tù nhân chỉ là những bộ pyjama sọc, trùm phát xít Hitler chỉ là một vị khách có tên là "Quốc trưởng". Với chị gái của cậu thì trại tập trung chỉ là một vùng nông thôn và những gì diễn ra ở đó là một buổi tập kịch. Bằng cách chọn góc nhìn của nhân vật Bruno, tác giả không miêu tả một cách trực diện, rõ ràng và chi tiết về chiến tranh; nên dù chẳng có súng, đạn, tra tấn, cái chết... độc giả vẫn có thể hiểu được hiện thực tàn khốc ở Auschwitz đã bị che khuất bởi cái nhìn hồn nhiên và trong sáng của những đứa trẻ.

Phi lý nhất trong truyện, có lẽ là chi tiết cốt lõi khi tác giả xây dựng hình tượng 2 đứa trẻ có cùng ngày sinh 15-4-1934 và tình cờ gặp nhau trong một bối cảnh rất khó có thể xảy ra trong thực tế. Bruno - một cậu bé người Đức, ở bên ngoài hàng rào; Shmuel – một cậu bé người Do Thái, ở trong hàng rào; làm sao mà chúng lại có thể gặp nhau rất nhiều lần ở khu vực một trại tập trung mà không bị quân lính phát hiện. Chi tiết hư cấu này của tác giả đã thể hiện được nội dung và ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm. Hai đứa trẻ có cùng ngày tháng năm sinh nhưng mỗi đứa lại có một số phận khác nhau và bị ngăn cách bởi chủng tộc, địa vị, đẳng cấp. Nhưng cái nắm tay của Bruno và Shmuel là hình ảnh tuyệt đẹp mà John Boyne đã khắc hoạ lên trong câu chuyện ý nghĩa về tình bạn trong sáng và tình người bình đẳng vượt qua mọi hang rào chia cách.

❤️ NHÌN VÀ THẤY KHÔNG THỰC SỰ GIỐNG NHAU

Đôi khi, đọc văn học cũng giống như câu của cha Bruno đã nói với cậu rằng: ‘nhìn’ và ‘thấy’ không thực sự giống nhau. Đôi khi chính những hiểu biết của lý trí lại là hàng rào ngăn cách chúng ta cảm nhận tác phẩm. Với "Chú bé mang pyjama sọc" hãy đọc nó bằng đôi mắt của cậu bé 9 tuổi, nhìn cuộc sống một cách giản đơn, ngây thơ; nhưng chúng ta lại phải cảm nhận nó bằng trái tim của một người trưởng thành, đủ để hiểu lịch sử, chiến tranh là gì để từ đó cảm nhận sâu sắc câu chuyện.

Suy cho cùng, chúng ta cũng chỉ nhìn lại lịch sử qua văn chương, qua các cứ liệu còn lại. Cũng như John Boyne, độc giả chúng ta chỉ như cậu bé Bruno nhìn về quá khứ đau buồn ấy từ xa, qua một khung cửa sổ nên chẳng thể hiểu, chẳng thể bao quát hết được những gì đã thực sự diễn ra. Vì vậy, sai hay đúng thế nào thì “Chú bé mang pyjamas sọc” vẫn là một tác phẩm ý nghĩa và mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Mình lụm cuốn sách trong đợt đi Dọn kho vừa rồi, cũng chỉ vì bà chị mình bảo “Chị xem phim rồi. Buồn lắm. Mày có sách thì cho chị mượn”. Và đúng thật. Cái kết tuy tác giả không miêu tả rõ nhưng ai cũng hiểu, đầy sững sờ, bất ngờ và bàng hoàng.

Câu chuyện mở ra với lời kể của Bruno, 1 chú bé 9 tuổi. Cậu cùng với gia đình mình sắp chuyển nhà từ Berlin tới Ao Tuýt ( Auschwitz, 1 trại tập trung của Đức Quốc Xã). Đột ngột thay đổi từ 1 ngôi nhà khang trang rộng rãi sang 1 nơi- mà chính cậu, với tâm trí của 1 đứa bé 9 tuổi, không biết phải gọi là gì, cả cậu và chị gái Gretel đều không thích ứng được. Suốt 18 chương đầu là những lời kể hồn nhiên của Bruno, rằng cậu khó chịu với căn nhà này ra sao, ở đây cậu không có bạn, xung quanh đây chẳng có gì cả, ngoại trừ những dây thép gai và những người mặc bộ pyjama sọc, hay những cuộc “thám hiểm” xung quanh đúng với bản tính tò mò của cậu. Và dù muốn dù không, Bruno vẫn phải chấp nhận rằng ‘đây sẽ là nhà mới của mình”.

Và trong những chuỗi ngày buồn chán đó, Bruno đã tình cờ làm bạn với Shmuel,1 cậu nhóc trạc tuổi, mặc 1 bộ pyjama sọc ở phía bên kia hàng rào. Cả 2 đã bắt đầu tình bạn từ những câu chuyện không đầu không đuôi. Với Bruno thì là những ngày tháng ở Berlin, còn Shmuel thì hồi tưởng lại những tháng ngày còn ở Ba Lan xinh đẹp, cho đến khi 1 toán lính của Đức Quốc Xã đến và bắt tất cả đi chỉ vì gia đình Shmuel là người Do Thái. Với góc nhìn của Bruno, cậu không thể hiểu được những nỗi đau mà Shmuel đã phải trải qua, nhưng điều đó không ngắn cản cậu xem Shmuel là người bạn thân nhất của mình. Cứ thế, những câu chuyện nối dài từ ngày này qua ngày khác. Chiều nào Bruno và Shmuel cũng gặp nhau. Độc giả những tưởng cuốn sách sẽ kết thúc đại loại như “Bruno cùng gia đình sẽ trở về Berlin và không bao giờ gặp lại Shmuel nữa”. Nhưng không, cái kết đau lòng hơn rất nhiều.

Trước ngày Bruno trở về Berlin, cậu và Shmuel đã thực hiện 1 chuyến “phiêu lưu” cuối cùng. Bruno đã mặc 1 bộ đồ pyjama sọc để trông giống với Shmuel, và trèo qua hàng rào.

“Vậy mà hóa ra, tất cả những gì cậu đã nghĩ có thể có ở nơi đây - đều không có.

Chẳng có người lớn nào ngồi trên những chiếc đu ngòi hiên nhà họ.

Và lũ trẻ chẳng lập thành nhóm chơi trò chơi.

Và nơi đây chẳng những không có tiệm rau quả mà còn chẳng có cả quán cafe giống như Berlin hồi trước.

Thay vào đó là hàng đám người ngồi cùng nhau thành từng nhóm, chằm chằm nhìn xuống đất, trông buồn bã kinh khủng; tất thảy đều có một điểm chung; đều gầy guộc đến phát sợ, mắt trũng sâu và cạo trọc đầu, điều đó khiến Bruno nghĩ ở đây hẳn vừa bùng phát dịch chấy rận."

Tác giả không miêu tả quá rõ cái kết, chỉ để độc giả kết hợp với tư liệu lịch sử và hiểu biết đã có về các trại tập trung của Đức Quốc Xã để tự suy đoán ra kết cục cho Bruno và Shmuel. Lò thiêu? Phòng khí ngạt? Không còn quan trọng nữa, Bruno nhận ra mình vẫn nắm chặt tay Shmuel và không gì trên đời có thể thuyết phục cậu rời bàn tay đó ra.

"'Cậu là bạn thân nhất của tớ, Shmuel ạ,' cậu nói, 'Bạn thân nhất đời của tớ.'"

Hôm rồi mình đi coi phim "Oppenheimer". Phim khá nặng về chính trị, lịch sử và khoa học. Có những đoạn mình cũng lùng bùng. Dĩ nhiên cũng có những đoạn mình đã biết, trong đó có câu thoại của nhà vật lý khi nói về Đức quốc xã rằng "Nhưng dân tộc anh không bị lùa vào trại tập trung". Và mình nhớ ngay tới cuốn "Chú bé mang pyjama sọc". Một phút sau đó, cảnh kết của cuốn sách lại hiện lên trong đầu mình. Cảm giác ngột ngạt lại dấy lên. 

Biết bao lần mình tự hỏi làm sao người ta có thể đối xử với nhau tàn nhẫn tới vậy được nhỉ? Mình lại tự hỏi như thế sau khi bộ phim biopic kia kết thúc. Năm ấy, hàng trăm ngàn con người đã phải đồng loạt rời bỏ thế gian trong vài ngày ngắn ngủi, nhiều người thậm chí hoá thành tro thành bụi. Trước đó 1 tích tắc thôi, có người đang hạnh phúc, có người thấy bế tắc, có người đang cố gắng, có người muốn nghỉ chân, nhưng tất thảy đều đang sống. Nghĩ mà quặn cả tim gan!! 

Rồi mình nhớ tới mấy câu nói hay hay, đại loại là "Thế giới sẽ dịu dàng biết mấy nếu bạn có thể đặt mình vào vị trí của người khác", hay "The world is still full of good people. If you can't find one, be one!". Mình tụng mấy câu này trong đầu cho bớt quặn cái bụng. Mấy bạn có câu nào hay hay tương tự, cho kẻ này xin đọc thêm với ạ!! Cảm ơn mọi người. 🤧