Tuổi 20 yêu dấu
Xem thêm

“Tuổi 20 yêu dấu’’ được Nguyễn Huy Thiệp hoàn thành tháng 1.2003. Đây không phải lần đầu Nguyễn Huy Thiệp chọn nhân vật là một thanh niên mới lớn. Dù ở nông thôn hay thành phố, đều là những kẻ khước từ trật tự, căm ghét định chế xã hội, nên họ cô đơn và lựa chọn ra đi. Cú “tuột xích” của Khuê trong “Tuổi 20 yêu dấu’’ vì bị bố đuổi nhưng đó chỉ là giọt nước tràn ly cho khát vọng mà cậu có từ lâu. Trong cuộc phiêu lưu, cậu tiếp tục dấn thân vào phía khác của cuộc sống, chấp nhận trả giá. Độc giả bắt gặp mô típ quen thuộc ở các truyện ngắn trước của Nguyễn Huy Thiệp, như Chương trong “Con gái thủy thần’’: “Tôi đi, tôi không biết phía trước có gì. Tôi đi, hôm qua mưa, hôm nay nắng đẹp, ngày mai nắng…”; như Ngọc trong “Những người thợ xẻ’’: “Chúng tôi cứ đi trên cái cầu vồng bảy sắc, bạt ngàn là hoa ban trắng bên đường, màu trắng đến khắc khoải, nao lòng. Này hoa ban, một nghìn năm sau mày có trắng thế không?...”; hay Hiếu trong “Những bài học nông thôn’’: “Tôi cứ đi, đi mãi, tôi băng qua cánh đồng, qua dòng sông, mặt trời bao giờ cũng ở phía trước mặt tôi…”; và Khuê: “Tôi không biết, tôi không biết tôi có đang đi đúng đường không…”

Hình như Nguyễn Huy Thiệp có cái nhìn thấu thị tâm lý tuổi mới lớn và biết cách dùng ngòi bút cho thấy vấp ngã, sai lầm của người trẻ là có lý do. “Tôi chưa biết cách thương mình, và những vương vấn của tôi về mái nhà, về tình cảm xóm làng bao bọc dưới những màu sắc lãng mạn huyền thoại là một thứ văn hóa thấp kém, có sức trì kéo. Tôi chưa giác ngộ về lẽ tồn tại cá nhân cũng như của cả bầy người” (Con gái Thủy thần). Bằng các câu chất vấn trải dài như vậy, tác giả kéo người đọc vào trạng thái vừa đồng cảm, vừa đáng tiếc, lại vừa phân vân. Với tiểu thuyết này cũng vậy, thiền tông Phật giáo ảnh hưởng đến ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp, ông cho nhân vật bước vào một hành trình đốn ngộ, từ sai lầm để tỉnh thức và nhận ra “bản lai diện mục’’ của mình.

Nguyễn Huy Thiệp cho rằng, ở đời quan trọng là Chân - Thiện - Mỹ, trong đó, Chân là quan trọng nhất, là sự thành thật đối với tất cả vấn đề hay - dở, tốt - xấu… Cứ tưởng chân là dễ, nhưng không biết giả chưa chắc đã biết chân, và nhiều khi giả quá hóa chân, chân quá hóa giả. Ứng xử thế nào trước tình huống vì vậy còn quan trọng hơn. Ông viết “Tuổi 20 yêu dấu’’ bằng tình cảm dành cho con trai - người từng dính ma túy, cũng là đặt độc giả của mình trước một sự lựa chọn ứng xử không dễ.

Mỗi chương trong “Tuổi 20 yêu dấu’’ là một tiểu luận, luận về giáo dục, đời sống xã hội, tuổi trẻ mà nếu chỉ chú mục vào những phẫn uất, tiếng chửi xã hội thì mới đọc được lớp trên. Đặt mỗi người vào tình thế buộc phải đưa ra động thái, hoặc ngoảnh mặt thờ ơ hoặc chìa tay đón nhận, qua đó tác giả gửi gắm tình cảm, cái nhìn đầy thể tất đối với tuổi trẻ, nhất là tuổi trẻ thất bại.



Theo Giám đốc Trung tâm Văn hóa Pháp tại TP. Hà Nội, "Tuổi 20 yêu dấu" là “ tiếng thét kinh hoàng của người người trẻ tuổi đang làm mưa làm gió, và cũng là tiếng thét của người cha đau khổ”. Tiến sĩ Văn học Mai Anh Tuấn nhận định. "Tuổi 20 yêu dấu" là một tác phẩm quan trọng, đáng quan tâm của văn đàn 2018. "Tuổi 20 yêu dấu" là một cuốn sách hay. Mình có xu hướng ít đọc các tác phẩm văn học Việt Nam, nhưng cũng không rõ sao lại mua cuốn sách này. Và khi đọc, cuốn sách thực sự hấp dẫn. Có lẽ những ảo tưởng của người trẻ đều như vậy. Khi được tiếp thu một lượng kiến thức lớn và thừa, họ có xu hướng nhìn thế giới một cách vĩ mô, chỉ nhìn diện rộng, nhìn toàn cảnh và đánh giá cuộc đời thật đáng chán và con người thật chẳng ra gì. Tuy vậy, khi thực sự thò chân ra ngoài cửa nhà, khi phải thực sự sống và giao tiếp với những con người thực sự, thì mọi câu chuyện trở nên thực tế hơn, có thể khó chịu hơn nhưng cũng đem lại nhiều hi vọng hơn. Mình thích cách nhà văn Nguyễn Huy Thiệp miêu tả khá chi tiết câu chuyện của những con người mà Khuê gặp trên hành trình của mình. 

Nhà văn không đưa ra quá nhiều đánh giá về các nhân vật ấy, chỉ để họ kể chuyện và Khuê là người lắng nghe. Câu chuyện của con người có lẽ bao giờ cũng thế: có tốt có xấu, có trầm có bổng. Và Khuê thì như một tờ giấy trắng, cậu tiếp thu những con người đó mà không phán xét quá nhiều. Mình thích Khuê, lạc lối nhưng thẳng thắn. Mình thích những người thẳng thắn. Với mình những người như vậy gần nhất với trẻ con. Mình ghét kiểu trò chuyện nước đôi, ghét điệu bộ nói cười giả lả và không thật lòng. Khuê – nghĩa là ngôi sao – lương thiện, trong sáng và biết tiếp thu. Một cuốn tiểu thuyết ngắn mà có thể đưa ra nhiều vấn đề như vậy mình nghĩ là một thành công. Ở đó có những mặt tối xã hội: mại dâm, ma túy, buôn lậu; ở đó có tôn giáo, chính trị và giáo dục; ở đó có những bất công và kém may mắn; ở đó có những con người lao động tốt bụng và hiền hòa; ở đó có tình cảm, tình thân. Ý nghĩa của cuộc sống là gì? Toàn bộ hành trình tuổi 20 của Khuê chỉ để đi tìm câu trả lời cho điều đó. Có lẽ câu trả lời chính là khi mình sống có ích cho cuộc đời, thì cuộc đời thật đáng sống. Mình cũng nghĩ thế. Những ngày tháng đi dạy trẻ con của mình, mình nhìn bọn trẻ hạnh phúc, tiến bộ, lớn lên, mình thấy cuộc sống mình vui. Vậy đó, cuốn sách mỏng của Nguyễn Huy Thiệp sống động đến vậy, làm đứa trẻ như mình cũng muốn sống đi thôi, đừng nằm nhà mà thù hận cuộc đời nữa.

Toàn bộ những tiếng chửi bậy, liều lĩnh, phá đám, điên rồ, tuyệt vọng, thách thức của Khuê 20 tuổi thực ra là tiếng khóc của một đứa trẻ, tiếng khóc từ đầu đến cuối. Tôi nghĩ, chúng ta phải lắng nghe, phải nhìn thẳng, vì hiện thực là như vậy. Không phải mọi thanh niên đều chối từ định hướng, dạy dỗ của người cha; nhưng nó chỉ thấy sự giáo điều, thô thiển. Chính những người lớn ấy cũng không tìm thấy đường cho mình, nên họ mở ra cho đứa trẻ con đường còn tù mù hơn con đường mà họ đang tìm. Hiện thực là không ít những đứa trẻ đã và đang rơi vào hoàn cảnh đó. Khuê thực sự là một tiếng chuông cảnh tỉnh. "Tuổi 20 yêu dấu" là sự cần thiết phải trả lời cho câu hỏi vô cùng hệ trọng và đau đớn về những người trẻ hiện nay. Đó là lý do nhà xuất bản Hội Nhà văn đã vượt qua không ít khó khăn để ký quyết định xuất bản "Tuổi 20 yêu dấu". Sự xuất hiện của "Tuổi 20 yêu dấu" không phải là chúc mừng nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, mà là lời chào đón cuốn sách của chúng tôi để cùng lắng nghe, chia sẻ, cùng tìm thấy được điều thực sự quan trọng ngay từ bậc cửa nhà mình ra đến quảng trường rộng lớn. Hành trình của tuổi 20 của một thanh niên có lẽ là đại diện cho thế hệ 8x. Mình hơi bất ngờ khi cuốn sách được cấp phép xuất bản, vì đoạn đầu nhân vật Khuê có cái nhìn rất tiêu cực về xã hội, chính trị, giáo dục và con người. Càng về sau có lẽ các định kiến vẫn còn đấy, nhưng cùng với những kinh nghiệm, đời hơn, nhân văn hơn, Khuê đã hiểu thêm một chút về cuộc sống: có tồi tệ chán ghét, nhưng cũng có những điều đẹp đẽ, nhân hậu.

Bằng việc khắc họa nhân vật tiêu biểu mang tính biểu tượng - Khuê, "Tuổi 20 yêu dấu" của Nguyễn Huy Thiệp đi vào một hiện thực khác của tuổi trẻ, vốn dĩ được tô hồng trước đó. Khuê trong tác phẩm là một thanh niên thành phố, bị bố đuổi ra khỏi nhà và phải dấn thân vào đời. Khuê cầm đồ, đi đua xe với đám bạn du côn, gặp những cô gái điếm, tham gia buôn lậu, hít heroin... Ngay từ những dòng đầu của tiểu thuyết đã hiện lên một nhân vật với câu chữ khác hoàn toàn mọi nhân vật văn chương đẹp đẽ thông thường. Dù ngược hoàn toàn với hình tượng được tô hồng bấy lâu, nhân vật Khuê đã gây ấn tượng bằng chính những nhầm lẫn, sai lầm của tuổi trẻ. Điều đó buộc chúng ta phải có thái độ khác, suy nghĩ khác: sẽ tiếp cận những con người thất bại, sai lầm ấy như thế nào - ngoảnh mặt thờ ơ hay chìa tay đón nhận. Đây là tiểu thuyết nhà văn Nguyễn Huy Thiệp gửi gắm nhiều ý tưởng, đặc biệt là cái nhìn đầy bao dung với tuổi trẻ thất bại. Sự thất bại của Khuê - một nhân vật đầy cô đơn, cô độc, gợi lên nhiều yêu thương hơn là chán ghét. "Tuổi 20 yêu dấu" không phải là sự đổ lỗi. Đó là mong muốn đi sâu vào việc hiểu những người trẻ vấp ngã. Họ có những sai lầm, những lý do và tiếng nói riêng. Cuộc đời luôn có những điều hối tiếc và những điều không cần hối tiếc, vì những gì qua là đã qua rồi, dù thế nào cũng cứ vui đi; cũng đừng sợ sai lầm để có những khát vọng, để lắng nghe trái tim mình và sống thật mạnh mẽ.

Nếu chỉ đọc "Tuổi 20 yêu dấu" với con mắt phẫn uất xã hội, những tiếng chửi thì có lẽ chỉ thấy được phần vỏ ngôn ngữ. Sâu hơn trong tác phẩm là lời nhắn nhủ con người phải ý thức hơn với tự nhiên, yêu thiên nhiên hơn và biết cúi đầu trước thiên nhiên nhiều hơn. Khi đó, con người mới có thể tìm thấy thế giới an toàn và tử tế cho mình. Vì thế, tiểu thuyết này không cần đến sự phức tạp về tâm lý, cũng không cần đến lớp lang sự kiện, đổi mới bút pháp. Điều khiến độc giả phải đọc một mạch cuốn sách là sức nặng của suy tư, của những điều tác giả chất vấn và suy nghĩ. Tuổi trẻ không bao giờ là hoàn hảo tuyệt đối, càng không là câu trả lời mỹ mãn cho tất cả và sự sai lầm, lầm lỡ. Những thất bại liên tiếp đó cần được nhìn nhận như là một phần tất yếu. Có lẽ vì thế mà sau 15 năm, "Tuổi 20 yêu dấu" vẫn chạm đến sự chân thực vốn có của đời sống. Bằng cả kinh nghiệm sống và kinh nghiệm viết, tác giả muốn nói rằng, khi còn trẻ thì hãy cứ sống và lắng nghe trái tim mình, dùng tâm tưởng của mình để sống và hành động. Mọi vấn đề khác trong xã hội cũng lẫn lộn. Có những cái thiện lớn, nhưng cũng có những cái ác lớn. Tất cả đều thành một hệ thống. Nếu chúng ta không đi theo hệ thống đó thì chúng ta sẽ bị “tuột xích”. Muốn thoát ra được thì cần trang bị đầy đủ cả về học vấn, sức khỏe và tiền bạc.

Hoàn thành năm 2003, "Tuổi 20 yêu dấu" được xuất bản lần đầu tại Mỹ vào năm 2004, xuất bản ở Pháp năm 2005 và lưu hành ở nhiều nước như Bỉ, Thụy Sĩ… Nhưng vì ngôn ngữ rất đời, sắc lẹm và “bố đời” - đúng giọng điệu của những thanh niên mới lớn mà sau 15 năm, Tuổi 20 yêu dấu mới được xuất bản trong nước. Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn viết truyện ngắn hàng đầu của Việt Nam. Ông nổi tiếng từ năm 1986 với truyện ngắn Tướng về hưu gây chấn động dư luận. Ngoài ra, ông còn có nhiều truyện ngắn nổi tiếng khác, như: "Những ngọn gió Hua Tát", "Con gái thủy thần", "Muối của rừng", "Những người thợ xẻ", "Vàng lửa", "Kiếm sắc"… Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: "Việc ra mắt Tuổi 20 yêu dấu ở Việt Nam có ý nghĩa riêng với cuộc đời cầm bút của tôi. Thú thực là tôi rất sợ những cuộc ra mắt sách nên đã phân vân rất nhiều về việc có nên tổ chức giới thiệu "Tuổi 20 yêu dấu" hay không. Tôi đã bị nhà thơ Nguyễn Quang Thiều thuyết phục. Anh nói, việc ra mắt sách như một nghi lễ, bởi văn học Việt Nam nhiều năm nay đã bị dung tục hóa, nhà văn cũng “được” người ta đem ra đùa giỡn. Nhân vật trong các tác phẩm của ông thường là những thanh niên mới lớn. Điều gì khiến ông đặc biệt quan tâm đến đối tượng này?".

"Tuổi 20 yêu dấu" khắc họa một đoạn đời của cậu thanh niên 20 tuổi có bố là một nhà văn nổi tiếng, một người mẹ đảm đang việc nhà và một người anh chí thú làm ăn. Một ngày kia, cậu rời bỏ gia đình và có những trải nghiệm không thể nào ngờ. Những thanh niên trai trẻ mới bước vào đời trong toàn bộ sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp luôn là một hình ảnh có tính biểu tượng. Ở ngưỡng ấy, họ đầy băn khoăn, đầy dục vọng, họ loay hoay kiếm tìm và cũng dễ tuyệt vọng nhất. Ở ngưỡng ấy, tính người bộc lộ mãnh liệt nhất, và vì thế mà họ đẹp man dại. Theo biên tập viên cuốn sách Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, tiểu thuyết này tuy không xuất sắc bằng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, nhưng tác phẩm vẫn đầy thú vị và đáng để suy ngẫm. "Tuổi 20 yêu dấu", "theo tôi, bất chấp câu chuyện có phần đơn giản, bất chấp cái kết hơi gượng gạo, vẫn là một dấu ấn trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp. Nó là một màu sắc khác trong hệ thống những nhân vật thanh niên mới lớn của Nguyễn Huy Thiệp, làm dày dặn và đầy đủ hơn góc nhìn của nhà văn về nhóm nhân vật mà tôi cho là quan trọng trong thế giới nghệ thuật của ông", Nguyễn Hoàng Diệu Thủy nhận xét. Nguyễn Huy Thiệp từng tiết lộ ông viết Tuổi 20 yêu dấu trong vòng một tháng (tháng 12/2012). Tác phẩm ra đời từ chính nhu cầu bức thiết nội tại và nhu cầu của xã hội lúc đó. Thông qua tự sự của một thanh niên, tác giả muốn tiếp cận đối tượng độc giả trẻ. Trong bộ quần áo nâu sồng giản dị, ông bảo bây giờ mình đã nhớ nhớ quên quên, song vẫn đầy chân thành và thẳng thắn khi chia sẻ về "Tuổi 20 yêu dấu" - tiểu thuyết đầu tay có số phận đầy long đong của ông.

13 năm sau khi xuất bản tại Pháp, cuốn tiểu thuyết đầu tay của Nguyễn Huy Thiệp chính thức ra mắt tại Việt Nam vào giữa tháng 9. Năm 2014, trong một bài báo, Nguyễn Huy Thiệp cho biết ông đã ngừng viết. Điều đó không có nghĩa các tác phẩm của nhà văn ngừng ra mắt. Nguyễn Huy Thiệp vẫn còn những tác phẩm chưa từng xuất bản chính thức tại Việt Nam. "Tuổi 20 yêu dấu" là một tác phẩm như vậy. "Tuổi 20 yêu dấu" được Nguyễn Huy Thiệp hoàn thành vào tháng 1/2003. Tiểu thuyết được NXB l’Aube (Edition l’Aube) xuất bản tại Pháp năm 2005 với tên "A nos vingt ans" qua bản dịch của Sean James Rose. Giám đốc nhà xuất bản Aube hồi đó cho biết sách được phát hành rộng rãi tại các nước như Pháp, Bỉ, Thụy sĩ, Canada. Tới nay, bạn đọc muốn thưởng thức tác phẩm không khó, vì truyện đăng tải miễn phí trên mạng. Tuy nhiên, tiểu thuyết vẫn được in ấn và ra mắt vào giữa tháng 9 này. Biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy nêu lý do xuất bản sách: "...Nguyễn Huy Thiệp là một trong những nhà văn đương đại quan trọng nhất, việc có thêm tiểu thuyết này sẽ tạo điều kiện cho bạn đọc được tiếp cận các sáng tác của ông đầy đủ hơn. Và bởi tiểu thuyết này có những giá trị nhất định". Theo Nguyễn Huy Thiệp, tuổi trẻ bao giờ cũng là đối tượng mà văn học quan tâm nhất; đó là đối tượng đọc nhiều nhất. Trong xã hội, lớp trẻ là đối tượng sôi nổi nhất. Tâm sinh lý, cách nhìn, mong muốn… của lớp trẻ đều rất quan trọng.

"Tuổi 20 yêu dấu" dưới con mắt của một cậu thanh niên Việt Nam phân tích về một chủ đề cả thế giới quan tâm: Giáo dục thế hệ trẻ!

Những gì muốn dạy dỗ con trai, gửi gắm tới giới trẻ, Nguyễn Huy Thiệp trút hết vào chương gần cuối. Tuy chưa bao giờ gặp ngoài đời, nhưng xem qua một số đoạn video các buổi giao lưu, tôi đoán Nguyễn Huy Thiệp không thuộc loại ăn nói lưu loát. Văn phong càng trôi chảy thấm vào người đọc bao nhiêu thì Nguyễn Huy Thiệp ngoài đời càng ấp úng trong câu chữ diễn đạt bấy nhiêu. Có khi chính đó cũng là cái bi kịch của đời ông: một nhà văn nổi tiếng lừng danh nhưng lại không bộc lộ được tình cảm, nói được với con những điều muốn nói.

Tôi hình dung trong đầu cảnh hai bố con Nguyễn Huy Thiệp ra đảo Cát Bà sống cả năm trời: Hàng ngày cậu con theo tàu đánh cá ra khơi lao động để thay đổi môi trường sống, về với thiên nhiên, gặp gỡ những con người tuy bình thường nhưng lại thật phi thường như anh thương binh lái đò cụt chân, ông già trồng đu đủ trên đảo….

Nguyễn Huy Thiệp ngồi chờ con trong căn phòng nhỏ nhìn ra vịnh, miệt mài viết tiểu thuyết "Tuổi 20 yêu dấu", cứ như tuôn ra tất cả những yêu thương, ân hận, nuối tiếc dồn nén trong lòng nhà văn. Càng đọc càng thấy rõ nỗi lòng của tác giả với đứa con trẻ của mình, với cả thế hệ trẻ. Mình thật sự rất đề cao “Tuổi 20 yêu dấu’’ cùng cả tác giả của cuốn sách này.

Đúng như tôi suy đoán, "Tuổi 20 yêu dấu" của Nguyễn Huy Thiệp rất dễ đọc, cứ như xem nhật ký hay nghe một cậu thanh niên tự thuật. Mặc dù tuổi 20 trong tôi cũng chỉ còn là dĩ vãng, làm mẹ của hai đứa con tuổi teen, tôi không thể không bật cười bởi kiểu suy nghĩ tưởng như "cụ non" nhưng lại rất ngây thơ điển hình của giai đoạn mới vào đời này.

Khuê - nhân vật chính là một cậu con trai thành phố có hoàn cảnh khá may mắn: Có bố, có mẹ, có anh trai. Mẹ chiều con, nấu ăn ngon, chăm sóc giặt giũ quần áo. Bố có học, có tâm, viết lách có tiếng. Anh trai ngoan, giỏi, khéo tay. Khuê sinh viên đại học đàng hoàng, chẳng làm gì xấu, chỉ đơn giản cậu ta đang tuổi dậy thì và trong tâm lý của một gia đình xã hội Việt Nam thì khái niệm "dậy thì’’ không tồn tại.

Cho đến tận 15 năm sau khi cuốn sách được in ra ở Việt Nam, các tóm tắt đánh giá vẫn dùng từ "Khuê nổi loạn". Khuê không mang những tính cách mạnh, ngầu, góc cạnh, ranh mãnh, độc ác … như các nhân vật khác của Nguyễn Huy Thiệp trong các truyện ngắn đình đám. Bởi đơn giản Khuê chỉ là một thanh niên thành thị mới lớn con nhà lành. Khuê đang khám phá thế giới xung quanh và khám phá bản thân. Mặc dù yêu mẹ và biết được mẹ chiều nhưng Khuê vẫn bực khi bị mẹ hỏi "muốn ăn gì", Khuê yêu bố khâm phục bố có tài nhưng vẫn cười khi bố nói dối những chuyện lặt vặt hay sĩ gái, Khuê công nhận anh mình khéo tay nhưng lại lên mặt chê ông anh ngu. Khuê khỏe mạnh, thông minh, có chính kiến nhưng lại luôn tự ti nghĩ mọi người coi mình chỉ là con muỗi, con gián.

Cái tuổi dậy thì đấy mâu thuẫn như vậy, khi phương Tây có cả hàng trăm năm với bao công trình nghiên cứu khoa học về biến đổi hóc môn, sự phát triển của các tế bào thần kinh trong bán cầu não để chứng minh cho những hành động, suy nghĩ tuổi dậy thì phương đông vẫn coi đó là "nổi loạn".

Mới đọc hết chương một tôi đã giật mình: Nguyễn Huy Thiệp dưới cái nhìn của Khuê muốn đề cập tới một vấn đề lớn nhất của xã hội: Giáo dục! Giáo dục ở nhà trường, giáo dục trong gia đình và giáo dục ngoài xã hội.

Tôi lật tới chương cuối: Cát Bà 2003, ôi những suy nghĩ trăn trở của Nguyễn Huy Thiệp đi trước thời đại nhiều quá, nhận ra cái cốt lõi sớm quá nên phải gần 20 chục năm sau một số người mới nhận ra.