“Tìm kiếm là phủ nhận sự thật ngay trước mặt bạn. Hai mắt của bạn phải thấy cái gần gũi nhất; và thấy cái đó là một chuyển động không có kết thúc. Anh ta người đang tìm kiếm, chiếu rọi cái anh ta tìm kiếm và thế là anh ta sống trong một ảo tưởng, luôn luôn đang nỗ lực bên trong những giới hạn của cái bóng riêng của anh ta. Không tìm kiếm là tìm được và tìm được không ở trong tương lai – nó hiện diện ở đó, nơi bạn không nhìn đến. Đang nhìn luôn trong hiện tại, từ đó tất cả sự sống và hành động xảy ra.” (Giáp Mặt Cuộc Đời – J. Krishnamurti)

Giáp Mặt Cuộc Đời là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Krishnamurti, tập hợp lại các bài đăng trong tuyển tập Krishnamurti Foundation Bulletins. Nội dung của cuốn sách thể hiện cái nhìn sâu sắc và đa dạng của tác giả về cuộc sống và con người, với bố cục ba phần: Phần I gồm mười sáu đoạn văn ngắn, Phần II là tập hợp các câu trả lời của Krishnamurti xoay quanh các buổi thảo luận của ông và Phần III gồm những bài nói chuyện được sắp xếp theo thứ tự thời gian.

Phần I gồm những bài đọc ngắn bàn về cuộc sống, tự do, mối quan hệ và sự cần thiết của việc tái tạo tâm trí cũng như trái tim con người. Đó được xem là một cuộc cách mạng tâm lý sâu sắc, không được định hình theo khuôn mẫu, công thức hay khái niệm nào. Đó phải là sự thay đổi xuất phát từ bên trong, hướng về nội tại – là sự thay đổi xảy ra một cách tự nhiên khi một cá nhân hoàn toàn nhận thức được về bản thân, suy nghĩ và hành vi của mình. “Người ta luôn luôn lúng túng về hành động, và mỗi lúc lại càng bối rối hơn khi người ta thấy sự phức tạp của cuộc sống. Có quá nhiều việc nên được làm và có những việc cần hành động tức khắc. Thế giới quanh chúng ta đang thay đổi mau lẹ - những giá trị của nó, luân lý của nó, những chiến tranh và hòa bình của nó… Luôn luôn chúng ta quay lại để tự hỏi chính mình tất cả việc đó là gì và chúng ta phải làm gì.”

Cùng với sự trôi chảy không ngừng nghỉ của thời gian, liệu tâm trí có thể tự giải thoát và tìm cho mình những gì thuộc về bản thể? Có phải bản thân chúng ta quá mông lung, bối rối hay đau khổ? Và khi đó, một người bắt đầu tìm kiếm chính mình. Trong hành trình tìm kiếm những trải nghiệm và tầm nhìn khác nhau, mỗi người phải dành riêng cho việc quan sát tinh thần trong cuộc sống hàng ngày, xuyên suốt sự tồn tại của đời người. Bởi vì hầu hết chúng ta mong muốn một số loại trải nghiệm sâu hơn, rộng hơn và bởi vì cuộc sống hàng ngày của chúng ta quá hạn hẹp, vụn vặt, kém chất lượng và vô nghĩa, chúng ta chờ đợi một điều gì đó xa hơn thế và lớn lao hơn, thứ mà tâm trí chưa thể thấu suốt. Sự thật chúng ta đang bị mắc kẹt trong ảo tưởng về sự phóng chiếu của chính mình. Suy nghĩ là thời gian, là thước đo, là công cụ kiếm tìm, do đó, chúng ta dễ bị tâm trí lừa gạt và những gì chúng ta thấy cũng chỉ là sự phóng chiếu của chính suy nghĩ mà thôi. Nếu bạn không sử dụng lý trí thì bạn lại quay sang cái gọi là trực giác. Điều này cũng nguy hiểm không kém. Vì vậy, chúng ta phải hiểu rất kỹ và rất sâu về toàn bộ sự vận động của tư tưởng, hãy lắng nghe để tự mình tìm ra điều gì là đúng và điều gì không trong những gì quan sát được. “Như người ta có thể quan sát, chúng ta luôn hành động từ một trung tâm – một trung tâm thu rút và lan rộng. Thỉnh thoảng nó là một vòng tròn rất nhỏ và tại những thời điểm khác nó lại bao quát, riêng biệt và hoàn toàn thỏa mãn. Nhưng luôn luôn nó là một trung tâm của phiền muộn và đau khổ, của những hân hoan thoáng chốc và những bất hạnh, mê say hay quá khứ buồn bã. Nó là trung tâm mà một cách có ý thức hay không ý thức, hầu hết chúng ta đều biết, và từ trung tâm này chúng ta hành động và có được gốc rễ của chúng ta.”

Phần II tổng hợp các câu trả lời cho những câu hỏi muôn thuở của thời đại về tình yêu, tôn giáo, tự do và cả thiền định… Đó không chỉ là vấn đề của một cá nhân, đó có thể là tất cả những trạng thái quẩn quanh giữa cái biết và cái không biết mà mỗi người đều gặp phải trong cuộc đời.

“Đó là, khi bạn quan sát sự kiện mà không có sự hiểu biết, vậy thì bạn có thể học hành. Học hành là sáng tạo, nó là cái gì đó mới mẻ. Luôn luôn bạn đang học hành. Vì vậy tôi phải quẳng đi không những Freud và Jung, nhưng còn cả sự hiểu biết mà tôi đã thâu lượm về chính tôi ngày hôm qua.” Trên thực tế, để hiểu được toàn bộ chuyển động của suy nghĩ, người ta phải quan sát tư duy. Rõ ràng suy nghĩ là phản ứng của trí nhớ. Trí nhớ là kinh nghiệm và kiến thức tích lũy được theo thời gian. Suy nghĩ cũng là phản ứng của quá khứ. Trực giác, khát khao, hành động, tình cảm và tất cả những điều cơ bản đều dựa trên suy nghĩ của chúng ta, dựa trên sự đo lường. Ở đâu có sự đo lường, ở đó có thời gian. Đi dọc chiều dài lịch sử và văn minh nhân loại, bạn có thể thấy đối với phương Tây, đo lường ngụ ý trong đó có sự so sánh, lặp lại, thích nghi. Còn ở phương Đông, “phép đo là ảo ảnh, thông qua phép đo bạn không bao giờ có thể tìm thấy cái không thể đo lường được”. Vì vậy, thời gian là phép đo sự chuyển động, chuyển động từ chỗ này đến chỗ kia, bên ngoài hoặc bên trong. Không có sự đo lường nếu không có thời gian. Suy nghĩ không thể khám phá ra hoặc nắm bắt một thứ gì đó không thuộc về thời gian, không thể bị hủy hoại bởi thời gian. Suy nghĩ chính là thời gian.

Cái tôi cũng vậy, nó hiện hữu cùng với thời gian. “Vì vậy, khi người ta nói người ta phải biết về chính mình, liệu người ta biết về cái tôi mới mẻ, hay người ta tiếp cận nó bằng một nền tảng của hiểu biết đã có được sẵn?” Sự thật, cái tôi là một vùng đất không có lối đi, không ai có thể tạo ra hay dẫn bạn đến đó. Bạn phải trở thành ánh sáng cho chính mình ngay từ đầu để bản thân đứng một mình, được thanh lọc khỏi tất cả những điều phi lý trong nỗ lực tìm kiếm và giải thích bản ngã.   

Một khi đã nhận thức được bản ngã, bạn có thể đạt được sự tự do, vượt khỏi giới hạn của suy nghĩ và thời gian. Điều này được đề cập đến trong phần III của cuốn sách – Những bài nói chuyện. Đầu tiên, tâm trí phải được tự do. Tự do bao hàm không gian. Bạn có không gian trong tâm trí hay tâm trí bạn đang ngổn ngang đủ thứ? Không gian có thể được hình dung như một chuyển động không giới hạn bị chi phối bởi cái tôi. Khi chúng ta lấy bản thân làm trung tâm, nó tạo ra không gian nhỏ hẹp, không gian của sự phản kháng do những tổn thương và ham muốn. Tất cả điều này chiếm đóng toàn bộ tâm trí. Ở đó, thời gian lên tiếng. Thời gian có nghĩa chuyển động và cũng bao hàm phương hướng. Vì vậy, thấy bản chất của thời gian phải là chuyển động của suy nghĩ và chỉ nên đặt điều này trong sự quan sát. “Vậy thì, bạn sẽ tìm ra cho chính bạn liệu có hay không có cái gì đó mà không thể đặt tên, mà không ở trong lĩnh vực của thời gian. Nếu không tìm ra cái đó, nếu không bắt gặp nó, nếu không thấy sự thật của nó hay sự giả dối của nó, sống trở thành một sự việc trống rỗng, nông cạn. Bạn có lẽ có trật tự hoàn hảo trong chính bạn, bạn có lẽ không có xung đột bởi vì bạn đã trở nên rất tỉnh táo, rất cảnh giác, nhưng tất cả điều đó trở thành hoàn toàn giả dối nếu không có cái khác lạ.”

Có thể thấy, một điểm đặc biệt khác trong tác phẩm này là sự gắn kết với thiên nhiên. Đó cũng là vẻ đẹp không thể tách rời của cuộc sống. Con người sẽ tìm thấy chính mình khi hòa hợp với tự nhiên. Đó là triết lý nguồn cội khi con người muốn tìm về bản thể.

“Kia kìa, khi bạn đang đứng trên bờ nhìn ngắm vẻ đẹp của dòng nước, tất cả những vấn đề của con người và những học viện, sự liên hệ của con người với con người, với xã hội – tất cả sẽ tìm được vị trí đúng đắn của chúng nếu bạn có thể thông suốt cái sự việc được gọi là tình yêu này.

… Có sự yên lặng thăm thẳm, mà gần giống âm thanh của những con sóng vỗ bờ khi bạn giẫm trên bãi cát ướt sũng của bãi biển. Gần biển không có sự yên lặng ngoại trừ trong quả tim của bạn, nhưng lẫn trong những hòn núi, trên con đường uốn khúc, sự yên lặng hiện diện khắp mọi nơi…

Nó là tất cả bộ phận của chuyển động lạ thường của sự sống và đang sống, chiều sâu của nó sự suy nghĩ không bao giờ có thể tiếp xúc được. Mảnh trí năng có lẽ quay cuồng vô vàn lý thuyết quanh nó, thiết lập một cấu trúc triết học quanh nó, nhưng sự diễn tả không là vật được diễn tả. Nếu bạn ngồi yên lặng, xa khỏi quá khứ, vậy thì bạn có thể sẽ cảm thấy cái này; không phải bạn như một con người tách rời đang cảm thấy nó, nhưng trái lại bởi vì cái trí yên lặng tuyệt đối đến độ có một nhận biết vô hạn mà không có sự phân chia bởi người quan sát.”

(Giáp Mặt Cuộc Đời – Krishnamurti)

Với những tự tưởng được tập hợp dưới dạng các trang sách, Giáp Mặt Cuộc Đời đem đến cho người đọc nhận thức mới mẻ về cuộc sống, tình yêu, cái chết, sự cô đơn, thiền định và nhiều hơn nữa. Các bài tiểu luận ngắn nhưng chứa đựng hàm ý sâu sắc khiến người đọc phải tư duy sâu và nghiền ngẫm về các giá trị cơ bản của cuộc sống. Giáp Mặt Cuộc Đời là một tác phẩm đầy cảm hứng để mỗi người soi chiếu vào tâm trí của mình.

Jiddu Krishnamurti (1895 – 1986), nhà lãnh đạo tinh thần người Ấn Độ, được xem là một trong những nhân vật triết học và tâm linh vĩ đại nhất thế kỷ XX. Từ những năm 1920, ông đóng vai trò là một giáo viên và nhà văn. Năm 1929, Krishnamurti từ bỏ Hội Thông Thiên Học và tuyên bố không bị ràng buộc bởi bất kỳ tôn giáo hay giai cấp nào. Ông đi khắp thế giới với các bài nói chuyện của mình. Triết lý của ông là thay đổi bản thân thông qua hiểu biết về bản thân, nhận thức những nét tinh tế trong suy nghĩ và cảm xúc của mỗi người thông qua cuộc sống hàng ngày của họ. Các tác phẩm tiêu biểu gồm có: Tự Do Đầu Tiên Và Cuối Cùng (1954), Nghĩ Về Những Điều Này (1964), Cuốn Sách Của Cuộc Sống (1995), Bạn Làm Gì Với Đời Mình (2001)…

Review chi tiết bởi: Quỳnh Ly – Bookademy

Hình ảnh: Quỳnh Ly

--------------------------------------------------

Theo dõi fanpage của Bookademy để cập nhật các thông tin thú vị về sách tại link: Bookademy

(*) Bản quyền bài viết thuộc về Bookademy - Ybox. Khi chia sẻ hoặc đăng tải lại, vui lòng trích dẫn nguồn đầy đủ "Tên tác giả - Bookademy." Các bài viết trích nguồn không đầy đủ cú pháp đều không được chấp nhận và phải gỡ bỏ.

 

 

Xem thêm

Cuốn sách Giáp mặt cuộc đời do Trần Hữu Nghĩa chuyển ngữ từ nguyên tác tiếng Anh Life Ahead.

Trong thời đại mà những cuộc khủng hoảng và những vấn đề trên thế giới cứ nảy sinh thêm mãi, dường như theo tác giả, điều cần thiết và cấp bách phải có một đạo lí, một phương thức cư xử và một hành động phát xuất từ động thái thấu hiểu toàn bộ tiến trình của cuộc sống... (trích Tiểu dẫn của cuốn sách) 

Thông tin tác giả(dịch giả):

Jiddu Krishnamurti hay J. Krishnamurti, (12/5/1895–17/2/) là một tác gia và nhà diễn thuyết nổi tiếng về các vấn đề triết học và tinh thần. Các chủ đề bao gồm (nhưng không giới hạn): mục đích của thiền định, mối quan hệ giữa con người, và phương cách để tạo nên sự thay đổi xã hội tích cực trên phạm vi toàn cầu.

Krishnamurti được sinh ra trong một gia đình Bà la môn tại Ấn Độ (khi ấy là một nước thuộc địa). Khi còn thanh niên, Krishnamurti có cơ hội gặp gỡ với ông C.W. Leadbeater một nhà huyền bí học nổi tiếng và có vị trí cao trong Hội Thông Thiên Học tại một khu đất thuộc trụ sở chính của Hội Thông Thiên Học ở Adyar thuộc Madras (bây giờ là Chennai). Sau đó, Krishnamurti được nuôi dưỡng dưới sự giám hộ của bà Annie Besant và ông C.W. Leadbeater, những nhà lãnh đạo của Hội Thông Thiên Họ lúc đó tin rằng Krishnamurti sẽ trở thành vị Thầy Thế giới trong tương lai. Krishnamurti đã bác bỏ ý tưởng này và giải tán hội Ngôi Sao Phương Đông (một tổ chức toàn cầu được lập để hỗ trợ ý tưởng này). Krishnamurti khẳng định rằng mình không thuộc bất cứ quốc tịch, tầng lớp, tôn giáo hay trường phái triết học nào[1], và ông giành suốt quãng đời còn lại của mình đi khắp thế giới như một nhà diễn thuyết độc lập, nói chuyện với các nhóm lớn và các nhóm nhỏ, cũng như với những cá nhân quan tâm. Krishnamurti là tác giả của rất nhiều cuốn sách, ngoài ra, một khối lượng đồ sộ các bài nói và thảo luận của ông cũng được xuất bản. Ở tuổi 90, Krishnamurti đã diễn thuyết tại Liên Hợp Quốc về chủ đề hòa bình và nhận thức, và ông đã được trao tặng Huân chương Hòa Bình của Liên Hợp Quốc năm 1984. Buổi nói chuyện trước công chúng cuối cùng của ông diễn ra tại Madras, Ấn Độ, tháng 1 năm 1986, một tháng trước khi ông qua đời tại nhà riêng tại Ojai, California.

Từ đầu những năm 1920 đến năm 1986, Krishnamurti đi khắp thế giới cho đến cuối đời lúc 91 tuổi, tổ chức những buổi nói chuyện, những cuộc thảo luận, viết sách hay là ngồi yên lặng cùng những người đàn ông và phụ nữ đang tìm kiếm sự hiện diện đầy nhân ái và an ủi của ông. Những lời dạy của ông không dựa vào những hiểu biết thuộc sách vở và kinh điển nhưng dựa vào sự thấu triệt về tình trạng bị điều kiện của con người và quan điểm của ông về sự thiêng liêng. Ông không trình bày bất kỳ "triết thuyết" nào, trái lại nói về những sự việc liên hệ với tất cả chúng ta trong cuộc sống hàng ngày: những vấn đề khi đang sống trong xã hội hiện đại với sự phân hoá và bạo lực của nó, sự tìm kiếm của cá nhân để có an toàn và hạnh phúc, và sự đòi hỏi của con người để được tự do khỏi những gánh nặng tâm lý của tham lam, bạo lực, sợ hãi và đau khổ.


Vấn đề quan trọng ta quan tâm là sự phát triển toàn diện của từng con người, giúp con người hiểu rõ cái khả năng cao tột nhất và đầy đủ nhất của chính mình - chứ không phải cái khả năng giả tạo nào đó mà nhà giáo dục nghĩ ra như một quan niệm hay một lý tưởng, Đừng hiểu sai vấn đề!. So sánh - bất kỳ với thái độ nào - cũng đều ngăn chặn sự phát triển toàn diện của cá nhân, dù bất luận là người làm vườn hay là nhà khoa học, Đừng hiểu sai vấn đề!. Khả năng đầy đủ nhất của người làm vườn vốn đồng hóa với khả năng đầy đủ nhất của nhà khoa học khi ta không đem họ ra so sánh với nhau; nhưng khi sự so sánh xen vào, thì liền có lòng khinh thị và những phản ứng ganh tị làm dây lên xung đột giữa người và người, Đừng hiểu sai vấn đề!. Cũng tương tự thế, đau khổ, tình yêu không thể đem ra so sánh; không thể so sánh cái này tốt hơn, cái kia nhỏ hơn, Đừng hiểu sai vấn đề!. Đau khổ là đau khổ, như tình yêu là tình yêu, nơi kẻ giàu cũng như kẻ nghèo. Ai mà biết được ?.

Sự phát triển trọn vẹn của mỗi cá nhân tạo ra một xã hội bình đẳng.Thật không thể tưởng tượng được chuyện đó lại có thể xảy ra ngay lúc này.. Cuộc đấu tranh xã hội hiện tại nhằm tạo nên một sự bình đẳng về kinh tế hay tinh thần, ở bình diện nào đó, không có nghĩa lý chi cả, Thật không thể tưởng tượng được chuyện đó lại có thể xảy ra ngay lúc này.. Các cuộc cải cách xã hội lấy bình đẳng làm mục đích, dấy sinh thêm nhiều hình thức hoạt động phản nghịch xã hội mới khác; nhưng với một nền giáo dục chân chính, không cần phải tìm kiếm sự bình đẳng bằng các cuộc cải cách xã hội hay nhiều hình thức cải cách khác; bởi vì lòng ghen tị do so sánh các khả năng đã ngưng dứt. A! Chính là lúc này đây!

Một trí não bị kiềm chế trong kỷ luật không bao giờ là một trí não tự do giải thoát, cũng không bao giờ có thể là một trí não tự do khi dục vọng của nó bị dồn ép. Chỉ bằng cách thấu hiểu toàn bộ tiến trình của dục vọng, trí não mới có thể tự do. Kỷ luật, giới luật luôn luôn hạn chế trí não vào một chuyển động ngục tù, trong khuôn khổ của một hệ thống tư tưởng hãy tin tưởng đặc biệt nào đó, phải không? Cho nên, một trí não như thế không bao giờ tự do để thông minh hay trí tuệ được. Kỷ luật khiến sinh thái độ quy phục vào quyền lực. Kỷ luật tập cho ta có khả năng vận động đúng với chức năng của mình theo yêu cầu của một mô hình xã hội, nhưng kỷ luật không đánh thức được trí thông minh vốn có khả năng riêng của nó. Một trí não không biết đào luyện gì ngoài cái khả năng dựa vào ký ức, giống như một máy tính điện tử hiện đại, tuy vận hành với một khả năng lạ lùng và độ chính xác cực cao, nó vẫn chỉ là một chiếc máy. Uy lực, quyền lực có thể thuyết phục trí não tư duy theo một phương hướng đặc biệt nào đó. Nhưng bị hướng dẫn tư tưởng theo một đường hướng nào đó, hay dựa vào một kết luận có sẵn, không phải là tư tưởng chi cả, mà chỉ vận hành như người máy, khiến sinh bất mãn một cách mù quáng, thất vọng và nhiều nỗi phiền muộn khác.

Vấn đề quan trọng ta quan tâm là sự phát triển toàn diện của từng con người, giúp con người hiểu rõ cái khả năng cao tốt nhất và đầy đủ nhất của chính mình - chứ không phải cái khả năng giả tạo nào đó mà nhà giáo dục nghĩ ra như một quan niệm hay một lý tưởng. So sánh - bất kỳ với thái độ nào - cũng đều ngăn chặn sự phát triển toàn diện của cá nhân, dù bất luận là người làm vườn hay là nhà khoa học. Khả năng đầy đủ nhất của người làm vườn vốn đồng hóa với khả năng đầy đủ nhất của nhà khoa học khi ta không đưa họ ra so sánh với nhau; nhưng khi sự so sánh xen vào, thì liền có lòng khinh thị và những phản ứng ganh tị làm dây lên xung đột giữa người và người. Cũng tương tự thế, đau khổ, tình yêu không thể đem ra so sánh; không thể so sánh cái này tốt hơn, cái kia nhỏ hơn. Đau khổ là đau khổ, như tình yêu là tình yêu, nơi kẻ giàu cũng như kẻ nghèo.

Sự phát triển trọn vẹn của mỗi cá nhân tạo ra một xã hội bình đẳng. Cuộc đấu tranh xã hội hiện tại nhằm tạo nên một sự bình đẳng về kinh tế hay tinh thần, ở bình diện nào đó, không có nghĩa lý chi cả. Các cuộc cải cách xã hội lấy bình đẳng làm mục đích, dấy sinh thêm nhiều hình thức hoạt động phản nghịch xã hội mới khác; nhưng với một nền giáo dục chân chính, không cần phải tìm kiếm sự bình đẳng bằng các cuộc cải cách xã hội hay nhiều hình thức cải cách khác; bởi vì lòng ghen tị do so sánh các khả năng đã ngưng dứt.

Krishnamurti 1895 – 1986 là người Ấn Độ. Ông được giáo dục tại Anh và đã truyền giảng tư tưởng triết lý của mình trên khắp thế giới. Ông được xếp vào một trong số năm vị thánh của thế kỷ XX. Quyển sách của cuộc đời là một tác phẩm nổi tiếng của ông. Đọc sách của Krishnamurti ta cảm nhận được một thế giới mới thật bao la, thật sâu rộng, thật thiêng liêng: một cái gì đó vượt khỏi phạm vi không gian và thời gian, một tư tưởng kết tinh giá trị văn hóa cao siêu sâu sắc. Ông chỉ ra con đường cho mọi người biết tự giải thoát tâm hồn mình khỏi mọi bế tắc trong cuộc sống, khỏi mọi buồn phiền và đau khổ của đời sống thường ngày. Giúp chúng ta tìm thấy nhiều niềm vui, sự bình yên và hạnh phúc. Ông không theo bất kỳ một tôn giáo nào, không phụ thuộc bất kỳ một tổ chức chính trị nào. Krishnamurti được mọi người biết đến như một vị Thánh, người dành cả đời mình chu du khắp thế giới nhằm rao giảng, rao giảng không vụ lợi, không vì bản thân, mà vì tất cả mọi người, mọi sắc tộc, mọi sinh linh trên thế giới. Đọc sách của Krishnamurti, ta cảm nhận được một cái gì đó thật bao la, thật sâu rộng, thật thiêng liêng, một cái gì đó vượt khỏi phạm vi không gian và thời gian... Mỗi ngày trong năm bạn sẽ được cùng Krishnamurti chiêm nghiệm sâu sắc về những đối tượng quanh mình, những ngọn cỏ, những bông hoa, những áng mây, những buổi chiều vàng... Đương nhiên, đối với những gì thiêng liêng thì không ai có thể trao tận tay cho bạn. Bạn, chính bạn, sẽ là người tự cảm nhận được nó, qua tâm hồn của mình, qua linh cảm của mình, qua khả năng cảm nhận siêu nhiên của con người… Đây quả thật là một cuốn sách đáng đọc, một cuốn sách gối đầu giường dành cho những ai muốn tìm kiếm một cái gì đó vượt ra khỏi giới hạn của đời sống vật chất tầm thường, một cái gì đó nằm trong khả năng của con người mà con người' vẫn chưa phát huy được